【活動レポート】中日高齢者認知症介護技術・上級研修会

発信者：小川利久（日本ウエルエージング協会 会長）

【中国】人間的×科学的×実践的な尊厳認知症介護講座

2025年7月12日から13日の2日間、中国・浙江省杭州市にある浙江中医薬大学看護学院を会場に、「中日高齢者認知症介護技術・上級研修会」が開催されました。

この講座は、日中高齢者福祉協会会長・東海林万結美さんと浙江中医薬学介護学院の共催であり、私は日本から25年に渡る尊厳ある認知症介護の実践をご紹介いたしました。

私は講義テーマを「人間的×科学的×実践的」の視点からの情報提供を心がけました。

「人間的×科学的×実践的な尊厳認知症介護実践講座」とは？
認知症のある方の尊厳を守りながら、現場で本当に役立つ知識と技術を身につけることを目的とした教育プログラムです。

まず“人間的”とは、介護の対象を「症状のある人」ではなく「一人の人間」として理解し、その人らしさや感情、人生の背景を尊重する姿勢を意味します。
“科学的”とは、脳の仕組みや認知症の種類、BPSD（行動・心理症状）などを脳科学や医学的根拠に基づいて理解すること。
そして“実践的”とは、理論だけでなく実際のケアの現場で活かせる観察力・対応力・チーム連携を学ぶということです。

本講座は、初任者から中堅・管理者まで幅広く対応し、実技、ロールプレイ、事例検討などを通じて、介護現場の力を底上げします。
AI時代だからこそ、人間の本質を理解し、“つながるケア”を再定義する講座です。

今回の参加者は、中国各地から集まった看護師、介護士リーダー層、そして介護教育関係者の皆さんです。60名を超える熱意ある専門職の方々が、週末を返上して2日間の集中講座に臨まれました。
私は、1989年から35年以上にわたり日本で認知症介護の現場に携わってきた経験をもとに、「人間的 × 科学的 × 実践的」という視点で、日本式の尊厳ある介護のエッセンスをお伝えしました。

日本と中国、介護の接点から
現在、中国でも高齢化のスピードは加速しており、認知症はもはや一部の医療課題ではなく、社会全体で考えるべきテーマとなっています。しかしながら、現時点では、認知症介護の対応は主に医療領域の中で行われており、「治療優先」の意識が根強く残っています。その結果として、一時的であっても本人の尊厳が損なわれ、逆に行動・心理症状（BPSD）が悪化する事例も少なくありません。

私は今回の講義を通して、「介護は治療の延長ではなく、生活の継続である」という日本の実践を伝えました。
尊厳ある認知症介護の実現には、本人理解と環境整備、そしてコミュニケーションの再構築が不可欠です。これは、25年前に日本が歩み始めた認知症介護の改革の中核でもあります。

多様な認知症を理解するところから始める
中国では、認知症＝アルツハイマー型という理解が主流ですが、実際には「レビー小体型認知症」や「前頭側頭葉変性症」、「血管性認知症」、最近では「発達障害系認知症」など、様々なタイプが存在します。
それぞれに異なる症状があり、介護方法も当然異なります。私は、これらの知識とともに、症状に対する具体的な対応技術や、非薬物的な介入の重要性についても丁寧に解説しました。

参加者の中には、すでに介護現場で実践を積んでいる方も多く、質疑応答やグループディスカッションでは活発な意見が交わされました。日本の経験をただ伝えるだけでなく、中国の現状と照らし合わせながら「ともに考える」姿勢で進行できたことは、私にとっても大きな学びでした。

日本のあゆみを伝える──だからこその責任と希望
今回の研修において、日本の実践を伝えましたがまだまだ情報や機会が不足しています
私が語る言葉や態度が、「日本の介護の姿勢」として受け止められる重みを感じました。けれども、それは同時に希望でもありました。認知症介護という共通の課題に取り組む仲間が、ここ中国にこれだけ多く存在することを実感し、国境を超えてつながる可能性に大きな期待を抱きました。

今後は、今回のような研修会を起点に、オンライン講座や教材提供、実地研修のプログラム化などを通じて、より持続可能な教育体制を中国の皆さんと共に構築していく所存です。

これから、ここから
尊厳ある介護は、「押しつけ」ではなく「共創」から生まれます。今回の浙江中医薬大学での出会いと学びを大切にし、これからも日本と中国の橋渡しとして活動を進めてまいります。

最後になりますが、このような貴重な機会をくださった日中高齢者福祉協会・東海林万結美会長、そして浙江中医薬大学の皆さま、研修に参加された全ての方々に、心より感謝申し上げます。

次回の機会には日本の認知症専門医や看護師、セラピストの仲間たちと一緒に情報提供しディスカッションへつなげていきたいという希望を主催者や中国側へ伝えています。

ぜひ、ご一緒しましょう。

【活动报告】参与中国认知症照护实务研讨会报告
发布者：小川利久（日本Well-Aging协会 会长）

人性化 × 科学化 × 实践化的尊严认知症护理实务课程

「人性化 × 科学化 × 实践化的尊严认知症护理实务课程」，是一项旨在在实际护理现场中掌握真正有用的知识与技能，同时守护认知症患者尊严的教育课程。

所谓“人性化”，是指不将被照护者视为“患有症状的人”，而是作为“独立的一个人”来理解，尊重其个性、情感和人生背景。
“科学化”是基于脑科学和医学理论，理解大脑机制、认知症类型以及BPSD（行为与心理症状）等内容。
“实践化”则强调不仅学习理论，更通过现场观察、应对技巧和团队协作等，真正提升在护理现场的应变力与实操能力。

本课程适用于初级从业者、中坚人员乃至管理层，透过实技训练、角色扮演及案例研讨等方式，全面提升护理团队的专业能力。
在AI时代，更需要我们理解人类的本质，重新定义“有温度的照护”。

2025年7月12日至13日，为期两天的“中日高龄者认知症照护技术高级研修会”在中国浙江省杭州市的浙江中医药大学护理学院顺利举办。

这次讲座由日中老年福祉协会会长东海林万结美女士与浙江中医药学护理学院共同主办，
我作为日本代表，介绍了自己25年来在尊严认知症照护方面的实践经验。

参与者包括来自中国各地的护士、介护团队负责人以及从事照护教育的专业人士。超过60名怀抱热忱的专业从业者牺牲周末时间，积极投入为期两天的密集课程。我根据自1989年以来在日本长期从事认知症照护工作，超过35年的经验，向大家介绍了“人本 × 科学 × 实践”三位一体的日本式尊严照护精髓。

从中日两国的照护交汇点出发
当前，中国的高龄化进程正在加速推进，认知症已不再只是医疗领域的个别议题，而是整个社会需要共同面对的重要课题。然而，在现阶段，中国的认知症照护主要仍由医疗体系主导，重视“治疗优先”的观念依旧根深蒂固。因此，哪怕只是暂时性的，也有可能导致服务对象的尊严受损，反而诱发更严重的行为心理症状（BPSD）。

在此次讲座中，我强调了“照护不是治疗的延续，而是生活的延续”这一理念，并结合日本的实践案例加以说明。要实现真正的尊严照护，就必须重新理解当事人、改善生活环境，并重建沟通方式。这正是日本25年前启动认知症照护改革的核心思想。

从理解多样性的认知症开始
在中国，许多人仍将认知症等同于阿尔茨海默型，但实际上，“路易小体型认知症”、“额颞叶变性型认知症”、“血管性认知症”，以及近年来受到关注的“发育障碍型认知症”等多种类型并存。每一种类型的症状表现不同，相应的照护方式自然也各有差异。

我在研修中详细介绍了这些类型的特征，并讲解了针对不同症状的具体照护技术，以及非药物性干预手法的重要性。许多参与者本身已经具备丰富的一线照护经验，在问答与小组讨论中，积极提出问题，交流想法。不仅是“传授经验”，更是在“共同思考”中深入推进，这对我本人也是一次极有意义的学习过程。

日本发展的沉淀与分量 —— 因此更有责任，也更有希望
在本次研修中，我是唯一一位拥有日本国籍的参与者（虽然现场也有几位日语流利的中国籍人员）。这也让我深刻意识到，我的每一句话、每一个举止，都被视为“日本照护风格”的代表。这种责任感沉甸甸的，但也充满希望——因为我切实感受到，在中国，有如此多志同道合的伙伴愿意携手推进认知症照护的改革。

我已经向主办方以及中方表达了希望：未来能够进一步深化合作，在此类研修会的基础上，开展线上课程、教材共享、实地研修项目等，共同建立起一个可持续的教育体系。

从此刻起，从这里开始
尊严照护并不是“强加”，而是源于“共创”。我将继续珍惜在浙江中医药大学结下的这段宝贵缘分，并将其作为桥梁，持续推进中日之间在高龄者照护领域的交流与合作。

最后，衷心感谢日中高龄者福祉协会会长东海林万结美女士，感谢浙江中医药大学的全体相关人员，以及所有参与本次研修的各位同仁，感谢大家给予我这样一次宝贵的交流与学习机会。

我也已向主办方及中国方面表达了期望——下次的机会，希望能与日本的认知症专科医师、护士及治疗师的伙伴们一同前来，为大家提供更多元化的信息分享与深入交流。

我们期待，下次与您一起携手同行。

【Well-Kaigo อย่างมีศักดิ์ศรี】 ศิลปะแห่งการดูแลที่กระตุ้นโดพามีน
— “กิจวัตรประจำวัน” จุดประกายความสุขในสมองและความเป็นมนุษย์ —

หลักสูตรการดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมแบบมีศักดิ์ศรี ที่เน้นความเป็นมนุษย์ × วิทยาศาสตร์ × การปฏิบัติจริง

หลักสูตรการดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมอย่างมีศักดิ์ศรี: เน้นมนุษยธรรม × วิทยาศาสตร์ × การปฏิบัติจริง

หลักสูตรนี้มุ่งเน้นการรักษาศักดิ์ศรีของผู้ป่วยสมองเสื่อม พร้อมทั้งส่งเสริมให้ผู้เรียนได้รับความรู้และทักษะที่นำไปใช้ได้จริงในสถานการณ์จริงของการดูแล

“มนุษยธรรม” หมายถึง การมองผู้ป่วยไม่ใช่เพียงแค่คนที่มีอาการ แต่เป็น “มนุษย์คนหนึ่ง” ที่มีชีวิต จิตใจ และประวัติชีวิตเฉพาะตัว
“วิทยาศาสตร์” คือการทำความเข้าใจโรคสมองเสื่อม เช่น ประเภทของโรค อาการทางสมอง รวมถึง BPSD (อาการพฤติกรรมและจิตใจ) โดยอิงตามหลักประสาทวิทยาและข้อมูลทางการแพทย์
“การปฏิบัติจริง” คือการฝึกฝนทักษะที่สามารถนำไปใช้ในหน้างานได้จริง เช่น การสังเกต การตอบสนอง และการทำงานร่วมกับทีมอย่างมีประสิทธิภาพ

หลักสูตรนี้เหมาะสำหรับผู้ดูแลทั้งระดับเริ่มต้น กลาง และผู้บริหาร มีการสอนทั้งในรูปแบบภาคทฤษฎี การเล่นบทบาทสมมติ และการวิเคราะห์กรณีศึกษา
ในยุคที่ AI ก้าวหน้า การเข้าใจ “ความเป็นมนุษย์” จึงเป็นหัวใจสำคัญของการดูแลที่แท้จริง

จุดตัดระหว่างประสาทวิทยาศาสตร์กับการดูแลผู้สูงอายุ
สวัสดีตอนเช้าค่ะ วันนี้ฉันอยากชวนทุกคนมาพูดคุยเรื่อง “การดูแลที่ช่วยกระตุ้นโดพามีน” โดยมองผ่านเลนส์ของวิทยาศาสตร์สมอง

เมื่อพูดถึงการดูแลผู้สูงอายุ เรามักจะนึกถึงการช่วยเหลือทางกายภาพ เช่น ป้อนอาหาร หรืออาบน้ำ แต่จริง ๆ แล้ว การให้ความสำคัญกับการทำงานของสมองและจิตใจ คือกุญแจสำคัญในการดูแลอย่างมีศักดิ์ศรี

ในสมองของเรามีสารสื่อประสาทหลัก 3 ชนิด ได้แก่ โดพามีน เซโรโทนิน และออกซิโทซิน ซึ่งเกี่ยวข้องกับ “ความพึงพอใจ”, “ความสุข” และ “ความรัก/ความผูกพัน” หากเรานำกลไกของสารเคมีเหล่านี้มาใช้ในงานดูแล จะช่วยให้การดูแลมีความเป็นมนุษย์และอบอุ่นใจมากยิ่งขึ้น

โดพามีนคืออะไร?
โดพามีนมักถูกเรียกว่า “สารแห่งความสุข” เพราะมีบทบาทต่อความรู้สึกประสบความสำเร็จ แรงจูงใจ และความพึงพอใจ โดยเฉพาะเมื่อสิ่งที่คาดหวังไว้กลายเป็นจริง สมองจะหลั่งโดพามีนเพิ่มขึ้น

ตัวอย่างเช่น การบอกผู้สูงอายุว่า “วันนี้มื้อกลางวันมีปลาเคี่ยวซีอิ๊ว” หรือ “ช่วงบ่ายเราจะออกกำลังกายกัน” แม้จะเป็นเรื่องเล็ก ๆ ก็สามารถกระตุ้นการหลั่งโดพามีนได้ และทำให้ผู้รับการดูแลรู้สึกว่า “วันนี้ฉันจะพยายามอีกวันหนึ่ง”

เหตุใดผู้สูงอายุจึงควรมี “กิจวัตรประจำวัน”
เมื่อเข้าสู่วัยชรา บทบาททางสังคมลดลง หลายคนขาดเป้าหมายหรือแผนในแต่ละวัน อย่างไรก็ตาม การตั้งเป้าหมาย ลงมือทำ และได้รับความรู้สึกสำเร็จ ล้วนเป็นสิ่งสำคัญต่อการมีชีวิตที่เติมเต็ม

สำหรับฉันเอง ฉันให้ความสำคัญกับกิจวัตรประจำวัน เช่น ตื่นนอน แปรงฟัน ชงกาแฟ และเดินเล่น ยามเช้าเมื่อร่างกายได้รับแสงแดด จะช่วยกระตุ้นการหลั่งเซโรโทนิน ทำให้รู้สึกว่า “วันนี้เริ่มต้นแล้ว”

วงจร “วางแผน → ลงมือทำ → พึงพอใจ” นี้คือกลไกที่ช่วยให้สมองหลั่งโดพามีนได้ตามธรรมชาติ

มองใหม่เมื่อผู้สูงอายุตะโกนเสียงดัง
ในสถานดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อม เรามักพบอาการ BPSD (อาการทางพฤติกรรมและจิตใจ) เช่น การตะโกน การพูดเพียงว่า “เงียบหน่อยค่ะ” ไม่สามารถแก้ปัญหาได้จริง

แล้วทำไมเขาจึงตะโกน?

ลองนึกภาพตอน 7 โมงเช้าในห้องอาหารของศูนย์ดูแล ผู้ป่วยที่มีความบกพร่องในการรับรู้สถานที่อาจไม่รู้ว่าตนอยู่ที่ไหน หรือทำไมจึงมาอยู่ที่นี่ เมื่อเจ้าหน้าที่ที่ไม่คุ้นเคยเดินเข้ามาชวนกินข้าว ความกลัวหรือสับสนอาจทำให้เขาตะโกนขึ้นมา

หากไม่มีใครบอก “กิจวัตรประจำวัน” หรือ “บทบาทหน้าที่” ของเขาล่วงหน้า สมองจะรู้สึกไม่ปลอดภัย และการตะโกนกลายเป็นการแสดงออกถึงความต้องการสื่อสาร

กิจวัตรเล็ก ๆ ที่มอบความสุขและความมั่นใจ
ดังนั้น สิ่งสำคัญคือ “การแจ้งกิจวัตรให้ทราบล่วงหน้า”

ตัวอย่างเช่น:

“คุณลุงสวัสดีตอนเช้าค่ะ ต่อไปเราจะทานอาหารเช้านะคะ”

“วันนี้เชฟตั้งใจทำเมนูนี้ให้เลยค่ะ”

“คุณอยากทานพร้อมกับทุกคนไหมคะ?”

การพูดอย่างอ่อนโยนแบบนี้จะช่วยให้ผู้สูงอายุเกิดความเข้าใจภายใน “อ๋อ มีแผนวันนี้นะ” และเมื่อเขาทานอาหารเช้าได้สำเร็จตามแผน ก็จะรู้สึกว่า “ฉันทำได้” นั่นคือการปล่อยโดพามีนในสมอง

โดพามีน × เซโรโทนิน × ออกซิโทซิน = การดูแลอย่างมีศักดิ์ศรี
ในห้องอาหารที่สว่างไสวด้วยแสงแดด และมีรอยยิ้มจากเจ้าหน้าที่ การแลกเปลี่ยนความรู้สึกอบอุ่นจะช่วยกระตุ้นโดพามีน เซโรโทนิน และออกซิโทซิน

เซโรโทนิน: กระตุ้นด้วยแสงแดดและกิจกรรมซ้ำ ๆ เช่น เดิน หรือทานอาหาร

ออกซิโทซิน: กระตุ้นด้วยคำพูดที่แสดงความรู้สึก เช่น “ขอบคุณค่ะ” “ดีใจที่ได้เจอ”

องค์ประกอบเหล่านี้จะกระตุ้นสารแห่งความสุขในสมอง ทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกว่า “วันนี้ฉันอยู่ที่นี่ได้อย่างปลอดภัยและอบอุ่นใจ”

แม้จะลืม ก็ขอให้ย้ำด้วยความอ่อนโยน
บางคนอาจคิดว่า “ยังไงเขาก็ลืมอยู่ดี” แต่เพราะเขาลืมง่าย จึงยิ่งต้องย้ำด้วยความอ่อนโยนและสม่ำเสมอ

เมื่อกิจวัตรแต่ละอย่างสำเร็จ เช่น “ทานข้าวเสร็จแล้วนะคะ เก่งมากค่ะ” “ขอบคุณค่ะ” หรือ “เที่ยงนี้เดี๋ยวเราจะมาเรียกอีกนะคะ” คำพูดเหล่านี้จะกระตุ้นการหลั่งโดพามีนเพิ่มขึ้นอีก

ศักดิ์ศรีของการ “มีตัวตนอยู่ตรงนี้”
นี่แหละคือความหมายของ “Well-being”

คุณค่าของคนไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถ แต่คือ “แค่คุณอยู่ตรงนี้ เราก็รู้สึกขอบคุณแล้ว” แม้จะหลงลืมหรือสับสน การได้ยินคำว่า “ขอบคุณค่ะ” ซ้ำ ๆ คือหัวใจของการดูแลที่มีศักดิ์ศรี

เริ่มตั้งแต่วันนี้ ตรงจุดนี้
การดูแลที่ช่วยกระตุ้นโดพามีนไม่ใช่เรื่องยากเลย

แค่เพิ่มกิจวัตรประจำวันลงไป แจ้งให้ทราบล่วงหน้า ยืนยันอย่างนุ่มนวล และช่วยให้กิจกรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นจริง — สิ่งนี้สามารถเปลี่ยนคุณภาพการดูแลได้ทันที

เริ่มต้นเช้าวันใหม่ด้วยคำว่า “ขอบคุณที่คุณอยู่ตรงนี้”
และจบวันด้วยคำว่า “แล้วพบกันพรุ่งนี้นะคะ”

การสะสมแบบนี้ คือรากฐานของการดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมอย่างมีศักดิ์ศรี และเป็นก้าวสู่อนาคตแห่งการดูแลที่รวมเอาวิทยาศาสตร์และหัวใจมนุษย์เข้าไว้ด้วยกัน

【Activity Report】Participation in Dementia Care Practice Seminar in China
Author: Rikyu Ogawa (President, Japan Well-Aging Association)

Dignified Dementia Care Program: Human-Centered × Scientific × Practical Approach

“Human-Centered × Scientific × Practical: Dignified Dementia Care Training Program” is an educational course designed to equip caregivers with practical knowledge and skills that truly make a difference in real-world care settings, while upholding the dignity of individuals living with dementia.

“Human-centered” means seeing the person not as a collection of symptoms, but as a whole human being—with their own personality, emotions, and life story.
“Scientific” refers to understanding the brain, types of dementia, and BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia) based on neuroscience and medical evidence.
“Practical” emphasizes hands-on approaches, including observation, responsive techniques, and team-based coordination that can be applied directly in caregiving situations.

This program supports a wide range of learners—from entry-level staff to mid-level and managerial professionals. Through skill practice, role-playing, and case discussions, it helps raise the overall capability of care teams.
In an age of AI, this training redefines what it means to provide truly human care by reconnecting with the essence of being human.

From July 12 to 13, 2025, the “Sino-Japanese Advanced Training Seminar on Dementia Care for the Elderly” was held at the School of Nursing, Zhejiang Chinese Medical University, in Hangzhou, Zhejiang Province, China.

This seminar was organized by Ms. Yukimi Tokoji, President of the Japan-China Elderly Welfare Association. I participated as the sole representative from Japan and was responsible for teaching practical methods of dignified dementia care.

The participants included nurses, care leaders, and professionals in care education from various regions of China. More than 60 passionate professionals attended this intensive two-day seminar during the weekend. Drawing on over 35 years of hands-on experience in dementia care in Japan since 1989, I shared the essence of the Japanese approach to dignified care from the perspectives of “humanity × science × practice.”

Japan and China—A Crossroad in Care
In China, the pace of aging is accelerating, and dementia is no longer just a medical issue—it has become a pressing topic for society as a whole. However, dementia care is still mainly conducted within the framework of medical treatment, with a strong emphasis on “treatment first.” As a result, even short-term interventions often lead to a loss of dignity for the individual, sometimes worsening behavioral and psychological symptoms (BPSD).

Through my lecture, I conveyed the Japanese philosophy that “care is not an extension of treatment, but a continuation of life.” To realize dignified dementia care, it is essential to understand the person, improve their environment, and rebuild communication. These ideas are at the heart of the dementia care reforms Japan began 25 years ago.

Starting with an Understanding of Diverse Types of Dementia
In China, dementia is still commonly equated with Alzheimer’s disease. However, there are many other types of dementia, including Lewy body dementia, frontotemporal dementia, vascular dementia, and more recently, dementia related to developmental disorders. Each has distinct symptoms and therefore requires tailored care approaches.

I explained these distinctions in detail, along with specific care techniques and the importance of non-pharmacological interventions. Many of the participants already had on-the-ground experience, which made the Q&A sessions and group discussions highly engaging. Rather than simply delivering Japanese knowledge, we made progress by thinking together while comparing situations in China and Japan—this collaborative spirit was a meaningful learning experience for me as well.

The Only Japanese Person—A Responsibility and a Hope
As the only person holding Japanese nationality at this seminar (though some participants spoke fluent Japanese), I felt a deep sense of responsibility knowing that my words and demeanor would be perceived as representative of Japan’s caregiving philosophy. At the same time, I was filled with hope—hope that there are so many professionals in China eager to address the shared challenge of dementia care. It gave me great confidence in the potential for transnational cooperation.

Looking ahead, I expressed to the organizers and Chinese partners my wish to expand our collaboration. Starting from this kind of seminar, I hope to co-develop a more sustainable educational framework through online courses, teaching materials, and hands-on training programs.

From Here, Moving Forward
Dignified care does not emerge from imposition—it arises from co-creation. I will continue to cherish the connections and learning that began at Zhejiang Chinese Medical University and work to serve as a bridge between Japan and China in this field.

Finally, I would like to express my heartfelt gratitude to Ms. Yukimi Tokoji, President of the Japan-China Elderly Welfare Association, to the faculty of Zhejiang Chinese Medical University, and to all the participants who made this seminar a meaningful and memorable event.

I have also shared my hope with the organizers and Chinese colleagues: that in the next opportunity, I will be joined by fellow Japanese dementia specialists, nurses, and therapists to provide richer discussions and knowledge sharing.

Let’s take the next step—together.