【尊厳Well-Kaigo｜多言語ブログ】人口減少 × 地域｜Population Decline and Community 

―― 人が減る時代に、地域はどう呼吸を続けるのか ――

■ 冬の朝、人口減少という問いから
おはようございます。利久です。
本日も「ウエルエイジング・朝のウォーキングラジオ」から、思考を整理する時間をお届けします。今日は1月21日。強い風と冷え込みがあり、隅田川のほとりも厳しい寒さです。今日はインドアから、「人口減少 × 地域」というテーマでお話ししていきます。

人口減少という言葉は、研究書やニュース、SNSなど、さまざまな場所で語られています。高齢化社会、超高齢社会、人生100年時代――表現は違えど、その根底にあるのは「人口が減っていく」という現実です。この現実をどう受け止め、どのように地域の未来を考えるのか。今日はその視点を、私なりに整理してみたいと思います。

■ 介護保険と市町村合併の記憶
少し振り返ってみます。介護保険制度が始まったのは2000年、平成12年でした。その前後で起きた大きな出来事が、いわゆる「平成の市町村合併」です。
介護保険の保険者は市町村であり、制度を安定して運営するためには、ある程度の人口規模が必要でした。そのため、多くの市町村が合併という選択をしました。

しかし現在、その市町村の中でも、介護サービスや在宅医療が十分に行き届かない地域が増えています。「どこでも、いつでも、誰でも」受けられるはずだった介護の仕組みが、人口減少によって少しずつ形を変え始めているのです。

■ 地方と都市、同時に進む変化
都市部では人口が集中しているように見えても、地方では急速に人口が減っています。高齢化率が40％を超える地域も、もはや珍しくありません。
この現実を前に、「地域はこのままの形で維持できるのか」という問いが浮かびます。

最近では、地域の中で高齢者がある程度集まって暮らす仕組みをつくろうとする自治体も出てきました。これまでのように点在して暮らす形では、医療や介護サービスの提供が難しくなるからです。
「今の場所で暮らし続ける覚悟」を前提にするのか、それとも「暮らしの場を移す選択肢」を提示するのか。地域は、静かにその選択を迫られています。

■ 介護保険と都市計画はつながっている
あまり意識されませんが、介護保険と都市計画は密接につながっています。
介護施設は、自由にどこにでも建てられるわけではありません。地域の人口構成、高齢者数、既存の医療・介護資源を踏まえ、必要性が認められた場合に初めて整備が進みます。

一方で、介護事業者のM&Aや統合も進んでいます。病院の再編が先行し、その流れは介護施設にも及んでいます。多くの施設が厳しい経営状況に置かれ、収支差額3％未満という現実の中で、地域全体をどう支えていくのかが問われています。

■ 人口が減る社会で、地域はどう変わるのか
これから日本の人口は、1億人を下回り、やがて7,000万人規模へ向かうと言われています。その中で、今の地域構造をそのまま維持することは、極めて難しいでしょう。
バラバラに暮らす価値観から、ある程度まとまり、支え合って生きる形へ。医療や介護は、確実にその方向へ集約されていきます。

家族の形も変わりました。世帯人数は減り、ひとり暮らしや夫婦のみの世帯が増えています。子どもの数も減り、家族だけで支えることが難しい時代になりました。

■ 地域のOSとしての「呼吸」
私はここで、「地域のOS」という視点を大切にしたいと思っています。
OSとは、すべての基盤となる仕組みです。では、地域を支えるOSとは何か。私はそれを「呼吸」だと考えています。

呼吸が浅く、荒れている地域では、人の表情が険しくなり、対立や不安が増えます。実際、高齢者の多くは呼吸が浅くなりやすく、それが認知症のBPSD（行動・心理症状）として現れることも少なくありません。薬だけでは対応しきれない現実があります。

呼吸は、意識だけでは変えられません。しかし、呼吸を整えることで、自律神経のスイッチは確実に切り替わります。生命科学が示している事実です。

■ 呼吸に戻るという選択
息がしやすい地域、呼吸が深くなり、落ち着いて笑顔で暮らせる地域。
それは、制度や建物だけではつくれません。人の呼吸から始まります。

古くは空海やブッダ、哲学や医学の源流も、呼吸から人間の生き方を見つめてきました。介護や医療という言葉がなかった時代から、人は「呼吸」を通して生き方と健康を語ってきたのです。

もし、行きづらさや不安を感じたら、まず自分の呼吸に戻ってみてください。
そして可能であれば、地域の中の森へ足を運んでみてください。森に入ると、自然と呼吸に意識が向かいます。

■ 人口減少の時代を、呼吸でつなぐ
今日は「人口減少 × 地域」というテーマを、自分なりに整理してみました。
厳しい寒さが続きますが、どうか呼吸を整え、穏やかな一日をお過ごしください。

ご質問は本サイトの「お問い合わせ欄」からお気軽にお寄せください。

【Dignity Well-Kaigo｜Multilingual Blog】
Population Decline × Community
— How can communities continue to breathe in an era of shrinking populations? —

■ A Winter Morning, Beginning with the Question of Population Decline
Good morning. This is Rikyu.
Today as well, I would like to share a moment for organizing our thoughts through the Well-Aging Morning Walking Radio. Today is January 21st. Strong winds and deep cold have settled in, and even along the banks of the Sumida River, the chill feels severe. Today’s talk is delivered indoors, focusing on the theme “Population Decline × Community.”

The term population decline is discussed in many places—academic research, news reports, and social media alike. Aging society, super-aging society, the 100-year life era—while the expressions differ, at the core lies the same reality: the population is decreasing.
How should we accept this reality, and how should we think about the future of our communities? Today, I would like to整理 these perspectives in my own way.

■ Memories of Long-Term Care Insurance and Municipal Mergers
Let us look back for a moment. Japan’s Long-Term Care Insurance system began in the year 2000. Around that time, a major national restructuring occurred, known as the Heisei municipal mergers.
Under the Long-Term Care Insurance system, municipalities serve as insurers. To operate the system stably, a certain population scale was required, leading many municipalities to choose merger as a solution.

Today, however, even within those merged municipalities, the number of areas lacking sufficient long-term care services and home medical care is increasing. A system that was meant to ensure care “anytime, anywhere, for anyone” is gradually changing its shape under the pressure of population decline.

■ Changes Advancing Simultaneously in Cities and Rural Areas
While population may appear concentrated in urban areas, rural regions are experiencing rapid population loss. Communities with aging rates exceeding 40% are no longer rare.
Facing this reality, a fundamental question emerges: Can communities continue to exist in their current form?

Recently, some local governments have begun experimenting with systems in which older adults live together within designated areas of the community. This is because providing medical and long-term care services becomes increasingly difficult when residents are scattered across wide areas.
Should people commit to continuing life where they are, or should communities present options for relocating living environments? Quietly, communities are being pressed to make these choices.

■ Long-Term Care Insurance and Urban Planning Are Interconnected
Although not often recognized, long-term care insurance and urban planning are closely intertwined.
Care facilities cannot be built freely anywhere. Decisions are made based on population structure, the number of older residents, and existing medical and care resources. Only when a clear need is recognized does development move forward.

At the same time, mergers and acquisitions among care providers are accelerating. Hospital consolidation occurred first, and that momentum has extended into the long-term care sector. Many facilities now face severe financial strain, often operating with margins under 3%. Within this reality, the question becomes how entire communities can continue to be supported.

■ How Will Communities Change in a Society with Fewer People?
Japan’s population is expected to fall below 100 million and eventually approach a scale of 70 million. Under such conditions, maintaining today’s community structures as they are will be extremely difficult.
Values centered on dispersed living will gradually shift toward more collective, mutually supportive forms of life. Medical and long-term care services will inevitably become more centralized.

Family structures have also changed. Household sizes are shrinking, with increases in single-person households and couples living alone. As the number of children declines, it has become increasingly difficult for families alone to provide adequate support.

■ “Breathing” as the Operating System of a Community
Here, I would like to emphasize the perspective of a “community OS.”
An OS is the foundational system upon which everything operates. So what is the OS that supports a community? I believe it is breathing.

In communities where breathing is shallow and strained, people’s expressions become tense, and conflict and anxiety increase. In reality, many older adults tend toward shallow breathing, which can manifest as BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia). Medication alone cannot fully address this reality.

Breathing cannot be changed by intention alone. However, by regulating breathing, the autonomic nervous system can reliably shift states—a fact supported by life sciences.

■ Choosing to Return to Breathing
A community where breathing is easy, where breath deepens naturally, and where people live calmly with gentle smiles—
Such a place cannot be created by systems or buildings alone. It begins with human breathing.

From ancient times, figures such as Kūkai and the Buddha, as well as the origins of philosophy and medicine, have reflected on human life through breathing. Long before the concepts of care or medicine existed, people spoke of life and health through the lens of breath.

If you feel a sense of difficulty or anxiety, first return to your own breathing.
And if possible, step into a nearby forest within your community. When you enter a forest, your awareness naturally turns toward your breath.

■ Connecting the Era of Population Decline Through Breath
Today, I have organized my thoughts around the theme “Population Decline × Community.”
The cold days continue, but please take a moment to steady your breathing and wish yourself a calm, gentle day.

If you have any questions, please feel free to contact us through the “Contact” section of this website.

【尊严 Well-Kaigo｜多语言博客】
人口减少 × 社区
—— 在人口不断减少的时代，社区如何继续呼吸？ ——

■ 冬日清晨，从“人口减少”的提问开始
大家早安。我是利久。
今天也通过「Well-Aging 早晨步行广播」，与大家分享一段整理思绪的时间。今天是1月21日，寒风凛冽，气温骤降，即使在隅田川河畔，也能感受到刺骨的寒意。今天我将在室内，以「人口减少 × 社区」为主题，与大家一起思考。

“人口减少”这个词，常常出现在研究著作、新闻报道以及社交媒体中。老龄化社会、超高龄社会、百岁人生时代——虽然说法各不相同，但其核心现实只有一个：人口正在持续减少。
我们应当如何面对这一现实？又该如何思考社区的未来？今天，我想从自己的角度，重新整理这一视点。

■ 关于长期照护保险与市町村合并的记忆
让我们稍微回顾一下。日本的长期照护保险制度始于2000年。前后发生的一件重大事件，便是所谓的“平成市町村合并”。
在长期照护保险制度中，市町村是保险主体。为了稳定运行这一制度，需要一定规模的人口，因此，许多市町村选择了合并。

然而如今，即便是在合并后的市町村中，也出现了照护服务与居家医疗难以充分覆盖的地区。原本被期待能够实现“任何时间、任何地点、任何人都能接受照护”的制度，正因人口减少而逐渐发生变化。

■ 城市与地方，同时推进的变化
在城市地区，人口似乎仍在集中；但在地方区域，人口却在迅速减少。老龄化率超过40%的社区，已不再罕见。
面对这样的现实，人们不禁提出疑问：社区还能以现在的形态继续维持吗？

近年来，一些地方政府开始尝试，在社区内部建立让高龄者相对集中居住的机制。原因在于，当居住过于分散时，医疗与照护服务将变得难以提供。
是以“继续生活在原居地的觉悟”为前提，还是向居民提出“迁移生活环境的选择”？社区正静静地被迫作出选择。

■ 长期照护保险与城市规划密切相关
这一点并不常被注意，但长期照护保险与城市规划之间存在着紧密联系。
照护设施并非可以随意在任何地方建设，而是基于人口结构、高龄者数量以及既有医疗与照护资源，在确认必要性之后，才会逐步推进。

与此同时，照护事业者之间的并购与整合也在加速。医院的重组走在前面，这一趋势也逐渐扩展到照护设施。许多机构正面临严峻的经营环境，在收支差额不足3%的现实中，如何支撑整个社区，成为亟待思考的问题。

■ 在人口减少的社会中，社区将如何改变
据预测，日本人口将跌破1亿，最终可能走向7000万规模。在这样的背景下，想要原封不动地维持现有社区结构，几乎是不可能的。
居住方式的价值观，正从分散居住，逐步转向一定程度的集中与相互支撑。医疗与照护服务，也必然会朝这一方向整合。

家庭结构同样发生了变化。家庭规模缩小，独居者与仅由夫妻组成的家庭不断增加。子女数量减少，使得仅依靠家庭来承担照护责任变得愈发困难。

■ 作为社区OS的“呼吸”
在这里，我想强调“社区的OS”这一视角。
OS，是支撑一切运作的基础系统。那么，支撑社区的OS是什么？我认为，那就是呼吸。

在呼吸浅而紊乱的社区中，人们的表情会变得紧张，对立与不安也会增加。事实上，许多高龄者容易出现呼吸变浅的情况，这往往会以认知症的BPSD（行为与心理症状）形式显现。仅靠药物，已经难以应对这一现实。

呼吸无法仅凭意识改变。然而，通过调整呼吸，自律神经的状态确实可以切换——这一点，生命科学已经证明。

■ 回到呼吸的选择
一个呼吸顺畅、呼吸自然加深、人们能够平静微笑生活的社区，
并非只靠制度或建筑就能创造，而是从人的呼吸开始。

自古以来，无论是空海、佛陀，还是哲学与医学的源流，都从呼吸出发，思考人的生命方式。在“照护”与“医疗”这些概念尚未出现之前，人们早已通过呼吸，谈论生存与健康。

如果你感到生活艰难或内心不安，请先回到自己的呼吸。
如果条件允许，也请走进社区中的森林。当你进入森林，自然会将意识带回到呼吸之上。

■ 用呼吸连接人口减少的时代
今天，我围绕「人口减少 × 社区」这一主题，整理了自己的思考。
寒冷的日子仍在持续，但请记得调匀呼吸，愿你度过平静而安稳的一天。

如有任何疑问，欢迎通过本网站的「联系我们」栏目与我们取得联系。

【การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo｜บล็อกหลายภาษา】
จำนวนประชากรลดลง × ชุมชน
— เมื่อผู้คนลดน้อยลง ชุมชนจะหายใจต่อไปอย่างไร —

■ เช้าวันฤดูหนาว เริ่มต้นจากคำถามเรื่อง “จำนวนประชากรลดลง”
สวัสดีตอนเช้าครับ ผมริคิว
วันนี้เช่นเคย ผมขอแบ่งปันช่วงเวลาแห่งการจัดระเบียบความคิด ผ่านรายการ “Well-Aging Morning Walking Radio”
วันนี้คือวันที่ 21 มกราคม ลมแรงและอากาศหนาวจัด แม้บริเวณริมแม่น้ำสุมิดะก็ยังสัมผัสได้ถึงความหนาวอย่างชัดเจน วันนี้ผมจะพูดจากในร่ม ภายใต้หัวข้อ “จำนวนประชากรลดลง × ชุมชน”

คำว่า “จำนวนประชากรลดลง” ปรากฏอยู่ในงานวิจัย ข่าวสาร และโซเชียลมีเดียมากมาย
สังคมผู้สูงอายุ สังคมสูงวัยขั้นสุด หรือยุคอายุยืน 100 ปี—แม้ถ้อยคำจะแตกต่างกัน แต่ความจริงพื้นฐานมีเพียงหนึ่งเดียว คือ จำนวนประชากรกำลังลดลง
เราควรเผชิญความจริงนี้อย่างไร และควรคิดถึงอนาคตของชุมชนในแบบใด วันนี้ผมอยากลอง整理มุมมองเหล่านี้ในแบบของผมเอง

■ ความทรงจำเกี่ยวกับระบบประกันการดูแลระยะยาวและการควบรวมเทศบาล
ขอย้อนกลับไปเล็กน้อย ระบบประกันการดูแลระยะยาวของญี่ปุ่นเริ่มต้นในปี ค.ศ. 2000
ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน ได้เกิดเหตุการณ์สำคัญที่เรียกว่า “การควบรวมเทศบาลในยุคเฮเซ”

ภายใต้ระบบประกันการดูแลระยะยาว เทศบาลมีบทบาทเป็นผู้รับผิดชอบหลัก เพื่อให้ระบบดำเนินไปอย่างมั่นคง จำเป็นต้องมีขนาดประชากรในระดับหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ เทศบาลจำนวนมากจึงเลือกควบรวมกัน

อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน แม้แต่ในเทศบาลที่ควบรวมแล้ว ก็ยังมีพื้นที่ที่บริการการดูแลและการแพทย์ที่บ้านไม่สามารถเข้าถึงได้อย่างเพียงพอ
ระบบที่เคยคาดหวังว่าจะให้การดูแลได้ “ทุกที่ ทุกเวลา และกับทุกคน” กำลังค่อย ๆ เปลี่ยนรูปแบบไป ภายใต้อิทธิพลของจำนวนประชากรที่ลดลง

■ การเปลี่ยนแปลงที่ดำเนินไปพร้อมกัน ทั้งเมืองและชนบท
แม้ในเขตเมืองจะดูเหมือนมีประชากรรวมตัวกัน แต่ในพื้นที่ชนบท จำนวนประชากรกำลังลดลงอย่างรวดเร็ว
ชุมชนที่มีอัตราผู้สูงอายุเกิน 40% ไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไป

เมื่อเผชิญความจริงนี้ คำถามหนึ่งจึงผุดขึ้นมาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
ชุมชนจะยังสามารถดำรงอยู่ในรูปแบบเดิมได้หรือไม่

ในช่วงหลังมานี้ องค์กรปกครองท้องถิ่นบางแห่งเริ่มทดลองสร้างระบบที่ให้ผู้สูงอายุอาศัยอยู่รวมกันในพื้นที่หนึ่งของชุมชน
เหตุผลก็คือ เมื่อผู้คนกระจายตัวอยู่ห่างไกลกันมาก การให้บริการด้านการแพทย์และการดูแลจะทำได้ยาก

ชุมชนควรตั้งอยู่บนสมมติฐานของ “การใช้ชีวิตต่อไปในที่เดิมด้วยความพร้อม”
หรือควรนำเสนอ “ทางเลือกในการย้ายที่อยู่อาศัย”
ชุมชนกำลังถูกบีบให้ตัดสินใจอย่างเงียบ ๆ

■ ประกันการดูแลระยะยาวและการผังเมืองเชื่อมโยงกัน
อาจไม่ค่อยมีใครตระหนัก แต่ระบบประกันการดูแลระยะยาวมีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับการผังเมือง
สถานดูแลไม่สามารถสร้างได้อย่างอิสระในทุกพื้นที่ แต่ต้องพิจารณาจากโครงสร้างประชากร จำนวนผู้สูงอายุ และทรัพยากรทางการแพทย์และการดูแลที่มีอยู่เดิม
เมื่อมีการยืนยันถึงความจำเป็นแล้ว การพัฒนาจึงจะเริ่มต้นขึ้น

ในขณะเดียวกัน การควบรวมและซื้อกิจการของผู้ประกอบการด้านการดูแลก็เพิ่มมากขึ้น
การปรับโครงสร้างของโรงพยาบาลเกิดขึ้นก่อน และแนวโน้มนี้ได้ขยายมาสู่สถานดูแล
หลายแห่งกำลังเผชิญภาวะทางการเงินที่ตึงเครียด ด้วยอัตรากำไรที่ต่ำกว่า 3%
คำถามสำคัญคือ เราจะประคับประคองทั้งชุมชนให้ดำรงอยู่ได้อย่างไร

■ ชุมชนจะเปลี่ยนไปอย่างไรในสังคมที่ประชากรลดลง
คาดกันว่าประชากรญี่ปุ่นจะลดต่ำกว่า 100 ล้านคน และในที่สุดอาจเข้าสู่ระดับประมาณ 70 ล้านคน
ภายใต้เงื่อนไขนี้ การรักษาโครงสร้างชุมชนแบบเดิมไว้อย่างไม่เปลี่ยนแปลงนั้น แทบจะเป็นไปไม่ได้

ค่านิยมจากการอยู่อาศัยแบบกระจัดกระจาย จะค่อย ๆ เปลี่ยนไปสู่การอยู่ร่วมกันในระดับหนึ่ง และการพึ่งพาอาศัยกัน
บริการทางการแพทย์และการดูแลก็จะถูกรวมศูนย์ไปในทิศทางนี้อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

โครงสร้างครอบครัวก็เปลี่ยนไปเช่นกัน
ขนาดครอบครัวเล็กลง ผู้ที่อาศัยอยู่คนเดียวหรืออยู่กันเพียงคู่สามีภรรยาเพิ่มขึ้น
จำนวนบุตรที่ลดลง ทำให้การดูแลโดยครอบครัวเพียงอย่างเดียวเป็นเรื่องยากยิ่งขึ้น

■ “ลมหายใจ” ในฐานะระบบปฏิบัติการของชุมชน
ในที่นี้ ผมอยากเน้นมุมมองของ “ระบบปฏิบัติการ (OS) ของชุมชน”
OS คือระบบพื้นฐานที่รองรับทุกการทำงาน แล้ว OS ของชุมชนคืออะไร
ผมเชื่อว่านั่นคือ ลมหายใจ

ในชุมชนที่ลมหายใจตื้นและไม่สม่ำเสมอ สีหน้าของผู้คนจะตึงเครียด ความขัดแย้งและความวิตกกังวลจะเพิ่มขึ้น
ในความเป็นจริง ผู้สูงอายุจำนวนมากมีแนวโน้มลมหายใจตื้น ซึ่งอาจแสดงออกมาในรูปของอาการ BPSD (อาการทางพฤติกรรมและจิตใจของผู้มีภาวะสมองเสื่อม)
เพียงการใช้ยา ไม่อาจรับมือกับความเป็นจริงนี้ได้ทั้งหมด

ลมหายใจไม่สามารถเปลี่ยนได้ด้วยความตั้งใจเพียงอย่างเดียว
แต่การปรับลมหายใจสามารถเปลี่ยนสภาวะของระบบประสาทอัตโนมัติได้อย่างแน่นอน
นี่คือข้อเท็จจริงที่วิทยาศาสตร์ชีวิตได้พิสูจน์แล้ว

■ การเลือก “กลับมาที่ลมหายใจ”
ชุมชนที่หายใจได้อย่างผ่อนคลาย ลมหายใจลึกขึ้นโดยธรรมชาติ และผู้คนสามารถใช้ชีวิตอย่างสงบพร้อมรอยยิ้ม
ไม่อาจสร้างได้ด้วยระบบหรืออาคารเพียงอย่างเดียว
จุดเริ่มต้นอยู่ที่ ลมหายใจของมนุษย์

ตั้งแต่โบราณ ไม่ว่าจะเป็นคูไค พระพุทธเจ้า หรือรากฐานของปรัชญาและการแพทย์ ต่างมองชีวิตมนุษย์ผ่านลมหายใจ
ก่อนที่แนวคิดเรื่อง “การดูแล” หรือ “การแพทย์” จะถือกำเนิด มนุษย์ได้พูดถึงการมีชีวิตและสุขภาพผ่านลมหายใจมาแล้ว

หากคุณรู้สึกว่าชีวิตยากลำบากหรือใจไม่สงบ ขอให้เริ่มจากการกลับมาที่ลมหายใจของตนเอง
และหากเป็นไปได้ ลองก้าวเข้าไปในป่าหรือพื้นที่สีเขียวในชุมชน
เมื่อคุณอยู่ท่ามกลางธรรมชาติ ความสนใจจะค่อย ๆ หวนกลับมาที่ลมหายใจโดยธรรมชาติ

■ เชื่อมโยงยุคประชากรลดลง ด้วยลมหายใจ
วันนี้ ผมได้整理ความคิดของตนเองภายใต้หัวข้อ “จำนวนประชากรลดลง × ชุมชน”
แม้ความหนาวจะยังคงอยู่ ขอให้ทุกท่านปรับลมหายใจให้สงบ และขอให้เป็นวันที่อ่อนโยนและร่มเย็น

หากมีข้อสงสัยใด ๆ สามารถติดต่อเราได้ผ่านช่อง “ติดต่อเรา” บนเว็บไซต์นี้