【尊厳Well-Kaigo｜多言語ブログ】人口減少 × 家族｜Population Decline and Family

―― 呼吸から見えてくる、これからの家族のかたち ――

朝の川辺から始まる問い
おはようございます。利久です。
本日も「ウエルエイジング・アワー」朝のウォーキングラジオを、川のほとりからお届けしています。
1月20日の朝、空は澄みわたり、風もなく、静かな時間が流れています。歩きながら呼吸を整え、頭をやさしく目覚めさせ、思考の余白を広げていく。この時間が、私にとっての一日の起点です。

最近、私が継続して向き合っているテーマが「人口減少」です。今日はその中でも「家族」という視点から、今、何が起きているのかを見つめてみたいと思います。

人口減少が家族にもたらす変化
人口が減る。その背景には少子高齢化があります。親は年を重ね、子どもは少なくなり、家族のかたちは小規模化していきます。親と子が離れて暮らすことも珍しくありません。結果として、ひとり暮らしの高齢者が増え、社会的孤立が生まれやすい状況が広がっています。

日本には介護保険制度があり、サービスも整っています。しかし、社会的孤立が生み出す「会話の少なさ」や「刺激の乏しさ」は、制度だけでは補いきれません。人との関わりが減ることで心と脳は不活性になり、やがて認知機能の低下として表れてくることがあります。人口減少という大きな流れは、最初にご本人とその家族に影響を及ぼすのです。

家族の限界と介護サービス
家族が抱えきれなくなったとき、介護サービスが支えに入ります。介護保険制度には、家族の負担を和らげるためのレスパイトという考え方もあります。それはとても大切な役割です。

ただ私は、そこにもう一つの視点を重ねたいと考えています。それが「呼吸」です。
同居していても、離れて暮らしていても、家族は互いの変化を呼吸として感じ取ります。呼吸が浅くなる、乱れる。その変化は、最も身近な存在である家族に、直接伝わっていくのです。

呼吸の乱れがつくる連鎖
呼吸が変わると、心の状態も変わります。不安、苛立ち、怒り、沈黙。外に向かって表れる場合もあれば、内側に閉じて無表情になることもあります。会話が減り、生きる意欲が見えにくくなると、家族の心もまた乱れ、呼吸が浅くなっていきます。

これは、ご本人だけの問題ではありません。家族、地域、介護の現場、そして社会全体へと連鎖していきます。大声や対立が目立たなくても、「なんとなく笑顔が減っていく」。そんな空気が、社会に広がっているように感じるのです。

介護だけでは解決できないもの
介護サービスを提供することは重要です。しかし、それだけでは解決できない問題が確かにあります。介護に関わる人自身も、呼吸が乱れれば落ち着いた対応が難しくなります。呼吸が浅くなれば、心も余裕を失っていきます。

だからこそ私は、「呼吸に戻る」という視点を、家族と介護の中心に置きたいと思っています。

森へ行こう、呼吸に戻ろう
では、どうすればよいのでしょうか。
私の提案は、とてもシンプルです。
「森へ行ってみませんか」。

山の奥深くでなくても構いません。近くの公園、神社の森、木のある場所で十分です。森は生態系そのものです。木々は呼吸し、空気を整え、静けさをつくります。そこに身を置くと、人の呼吸も自然とゆっくり戻っていきます。

認知症を抱える親と一緒に行くなら、高度の高い山よりも、木々のある平らな森がよいでしょう。視覚情報もやわらぎ、音も穏やかになります。その環境の中で、「この人は本来、どんな呼吸をしていたのだろうか」と感じ取ることができるかもしれません。

呼吸は忘れない
記憶は失われても、呼吸は忘れません。ただ、環境や人間関係によって、簡単に乱れてしまいます。忙しさの中で呼吸を整えるのが難しいときこそ、森の静寂が助けになります。

朝、ゆっくり3秒吸って、6秒吐く。
夜、眠る前に同じ呼吸で神経を静める。
日中、苛立ったときもひと呼吸、ワンスマイル。

これは私が大切にしている「介護の呼吸OS」の基本です。特別な技術ではありませんが、「戻る場所」を持つかどうかで、日々の深さは大きく変わります。

人口減少社会を生きる家族へ
人口減少と高齢社会は、家族に直接影響します。だからこそ、関係が辛くなる前に、呼吸に戻る習慣を持ってほしいのです。近くの木の下で、自分の呼吸を感じてみる。親と並んで、同じ空気を吸ってみる。

呼吸が整うと、見える世界が変わります。それは、交感神経から副交感神経へ切り替わったサインです。その状態があるからこそ、関係は続き、尊厳は守られていきます。

今日も、よい一日をお過ごしください。

ご質問は本サイトの「お問い合わせ欄」からお気軽にお寄せください。

エイジング・サポートの介護経営支援

WAC中央駅 ｜呼吸シリーズ
― 呼吸に戻るための環境 ―

【Dignity Well-Kaigo | Multilingual Blog】
Population Decline × Family
— The Future Shape of Families, Seen Through Breathing —

A Question That Begins by the River in the Morning
Good morning. This is Rikyu.
Today as well, I bring you the morning walking radio of Well-Aging Hour from the riverside.
On the morning of January 20th, the sky is clear, the air is still, and a quiet sense of time flows gently.

As I walk, I regulate my breathing, softly awaken my mind, and expand the space between my thoughts. This time is the starting point of my day.

Recently, the theme I have been continuously facing is population decline.
Today, I would like to reflect on what is happening now, specifically from the perspective of family.

How Population Decline Is Changing Families
As the population decreases, the background reality is a declining birthrate and an aging society. Parents grow older, children become fewer, and families grow smaller in size. It is no longer uncommon for parents and children to live far apart.

As a result, the number of older adults living alone increases, and conditions that foster social isolation spread more easily.

Japan has a long-term care insurance system, and caregiving services are relatively well established. However, the lack of conversation and lack of stimulation created by social isolation cannot be fully compensated for by systems alone. As human interaction diminishes, both the mind and the brain become less active, and over time this may appear as a decline in cognitive function.

The broad current of population decline first affects the individual—and then, inevitably, their family.

The Limits of Families and the Role of Care Services
When families can no longer manage on their own, care services step in to provide support. Within the long-term care insurance system, the concept of respite care—relieving the burden on families—plays an important role. This is undeniably essential.

However, I would like to add one more perspective to this discussion: breathing.

Whether family members live together or apart, they sense changes in one another through breathing. When breathing becomes shallow or disturbed, those changes are most directly felt by the people closest to us—our family.

The Chain Reaction Created by Disrupted Breathing
When breathing changes, so does the emotional state. Anxiety, irritation, anger, silence—these may appear outwardly, or turn inward, resulting in a blank expression or withdrawal.

As conversations decrease and the will to live becomes harder to perceive, the family’s emotional state also becomes unsettled, and their breathing, too, grows shallow.

This is not a problem limited to the individual alone. It creates a chain reaction that extends to family members, communities, caregiving environments, and ultimately society as a whole. Even without loud conflicts or visible confrontations, there is a sense that “smiles are quietly disappearing.” This atmosphere seems to be spreading through society.

What Care Alone Cannot Solve
Providing care services is essential. Yet there are clearly issues that care alone cannot resolve. When caregivers themselves experience disrupted breathing, it becomes difficult to respond calmly. As breathing becomes shallow, emotional capacity diminishes.

That is why I want to place the perspective of “returning to breathing” at the very center of family relationships and caregiving.

Let’s Go to the Forest, Let’s Return to Breathing
So, what can we do?

My proposal is very simple:
“Why not go to the forest?”

It does not have to be deep in the mountains. A nearby park, a shrine grove, or any place with trees is enough. A forest is an ecosystem in itself. Trees breathe, purify the air, and create stillness. When we place ourselves in such an environment, human breathing naturally slows and settles.

If you go together with a parent living with dementia, a flat forest with trees is preferable to a high mountain. Visual stimuli soften, sounds become gentler, and within that environment, you may begin to sense:
“What kind of breathing did this person originally have?”

Breathing Is Never Forgotten
Even if memory fades, breathing is not forgotten. However, it is easily disrupted by environment and relationships. When it is difficult to regulate breathing amid daily busyness, the quiet of the forest becomes a powerful ally.

In the morning, slowly inhale for three seconds and exhale for six.
At night, before sleeping, repeat the same breathing to calm the nervous system.
During the day, when irritation arises, take one breath, one smile.

This is the foundation of what I call the “Care Breathing OS.”
It is not a special technique, but whether or not one has a place to return to makes a profound difference in daily life.

To Families Living in a Population-Declining Society
Population decline and an aging society directly affect families. That is why, before relationships become painful, I hope you will cultivate the habit of returning to breathing.

Stand beneath a nearby tree and feel your own breath.
Sit beside your parent and breathe the same air together.

When breathing becomes steady, the world you see changes. This is a sign that the nervous system has shifted from sympathetic to parasympathetic mode. Because of this state, relationships can continue—and dignity can be preserved.

I wish you a very good day today.

If you have any questions, please feel free to contact us through the “Inquiry” section on this website.

【尊严 Well-Kaigo｜多语言博客】
人口减少 × 家庭
—— 从呼吸中看见未来家庭的形态 ——

从清晨的河畔开始的提问
大家早上好，我是利久。
今天依然从河畔为大家带来「Well-Aging Hour」清晨步行广播。

1月20日的早晨，天空澄澈，微风不至，静谧的时间缓缓流动。
在行走中调整呼吸，温柔地唤醒大脑，拓展思考的留白。对我而言，这段时间是一整天的起点。

最近，我持续面对的主题是人口减少。
今天，我想从「家庭」这一视角，静静地观察：此刻，社会中究竟正在发生什么。

人口减少给家庭带来的变化
人口在减少，其背景是少子高龄化。父母逐渐老去，孩子数量减少，家庭规模不断缩小。父母与子女分开生活，也已不再罕见。

结果是，独居高龄者不断增加，社会性孤立更容易发生。

日本拥有完善的照护保险制度，相关服务体系也相对健全。然而，由社会性孤立所带来的「对话减少」与「刺激不足」，并不能仅靠制度来弥补。当人与人的联系减少，心与大脑便逐渐变得不活跃，久而久之，可能会表现为认知功能的下降。

人口减少这一宏大的趋势，最先影响的，正是当事人及其家庭。

家庭的极限与照护服务
当家庭已难以独自承担时，照护服务便介入提供支持。在照护保险制度中，也包含了为减轻家庭负担而设立的「喘息照护」理念。这无疑是非常重要的存在。

但我希望在此基础上，再叠加一个视角——呼吸。

无论家人是同住，还是分隔两地，彼此的变化，都会通过呼吸被感知。
呼吸变浅、呼吸紊乱，这些变化，最先、最直接地传递给的，正是最亲近的家人。

呼吸紊乱所引发的连锁反应
当呼吸发生变化，内在状态也随之改变。焦虑、烦躁、愤怒、沉默——有时向外表现，有时则向内收缩，变得面无表情。

对话减少，生命的活力难以被感知时，家人的心也会随之动摇，呼吸变得更加浅促。

这并非仅是当事人的问题。它会连锁扩散到家庭、社区、照护现场，乃至整个社会。即使没有明显的冲突或大声争执，也能隐约感到：「笑容正在悄然减少」。这种氛围，正逐渐弥漫开来。

仅靠照护无法解决的事
提供照护服务固然重要，但确实存在仅靠照护无法解决的问题。
当照护者自身的呼吸紊乱时，便难以做出平稳的应对；当呼吸变浅，内心的余裕也随之消失。

正因如此，我希望将「回到呼吸」这一视角，放在家庭与照护的核心位置。

走进森林，回到呼吸
那么，我们该如何做呢？

我的提案非常简单：
「一起去森林吧。」

不必深入群山。附近的公园、神社的树林、任何有树木的地方都可以。森林本身就是一个生态系统。树木在呼吸，净化空气，营造宁静。当我们置身其中，人类的呼吸也会自然地慢慢回归。

若是与患有认知症的高龄者或父母一同前往，比起高山，更适合选择地势平缓、树木丰富的森林。视觉刺激变得柔和，声音也更加安静。在这样的环境中，也许能够感受到：
「这个人，本来是以怎样的呼吸在生活的呢？」

呼吸不会被遗忘
即使记忆逐渐流失，呼吸也不会被遗忘。
但呼吸极易受到环境与人际关系的影响而变得紊乱。正是在忙碌中难以调息之时，森林的静谧，成为最好的助力。

清晨，缓缓吸气3秒，吐气6秒。
夜晚，入睡前以同样的节奏，让神经系统安静下来。
白天，当烦躁涌现时，一次呼吸，一个微笑。

这正是我所珍视的「照护的呼吸OS」的基础。
它并非特殊技巧，但是否拥有一个「可以回来的地方」，会让日常生活的深度产生巨大差异。

致生活在人口减少社会中的家庭
人口减少与高龄社会，正直接影响着家庭。
因此，在关系变得辛苦之前，我希望大家能养成「回到呼吸」的习惯。

站在身边的一棵树下，感受自己的呼吸；
坐在父母身旁，一起吸入同样的空气。

当呼吸安定下来，所见的世界也会随之改变。那正是神经系统从交感神经转向副交感神经的信号。正因为有这样的状态，关系才能持续，尊严才能被守护。

祝您今天也度过美好的一天。

如有任何疑问，欢迎通过本网站的「联系我们」栏目随时咨询。

【การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo｜บล็อกหลายภาษา】
ประชากรลดลง × ครอบครัว
— มองเห็นรูปแบบของครอบครัวในอนาคต ผ่านลมหายใจ —

คำถามที่เริ่มต้นจากริมแม่น้ำยามเช้า
สวัสดีตอนเช้าครับ ผมชื่อริคิว
วันนี้เช่นเคย ผมขอส่งรายการ “Well-Aging Hour” เดินยามเช้าจากริมแม่น้ำให้ทุกท่าน

เช้าวันที่ 20 มกราคม ท้องฟ้าโปร่ง ลมสงบ เวลาไหลไปอย่างเงียบสงบ
ขณะเดิน ผมปรับลมหายใจ ปลุกสมองอย่างอ่อนโยน และเปิดพื้นที่ว่างให้กับความคิด
สำหรับผม ช่วงเวลานี้คือจุดเริ่มต้นของหนึ่งวัน

ช่วงนี้ หัวข้อที่ผมเผชิญหน้าอย่างต่อเนื่องคือ การลดลงของประชากร
วันนี้ ผมอยากชวนมองว่า ภายใต้หัวข้อนี้ เมื่อมองจากมุมของ ครอบครัว ขณะนี้กำลังเกิดอะไรขึ้นบ้าง

การเปลี่ยนแปลงที่การลดลงของประชากรนำมาสู่ครอบครัว
เมื่อจำนวนประชากรลดลง เบื้องหลังคือสังคมที่เกิดน้อยและสูงวัย
พ่อแม่มีอายุมากขึ้น เด็กลดน้อยลง และขนาดของครอบครัวเล็กลง
การที่พ่อแม่และลูกอาศัยอยู่ห่างกัน ไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไป

ผลที่ตามมาคือ จำนวนผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่ลำพังเพิ่มขึ้น
สภาพแวดล้อมที่ก่อให้เกิดความโดดเดี่ยวทางสังคมจึงแพร่ขยายได้ง่ายขึ้น

ประเทศญี่ปุ่นมีระบบประกันการดูแล และบริการด้านการดูแลค่อนข้างครบถ้วน
อย่างไรก็ตาม “การสนทนาที่ลดลง” และ “การขาดสิ่งกระตุ้น” อันเกิดจากความโดดเดี่ยวทางสังคม
ไม่สามารถเยียวยาได้ด้วยระบบเพียงอย่างเดียว

เมื่อปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้คนลดลง ใจและสมองจะค่อย ๆ ไม่กระตือรือร้น
และในที่สุดอาจปรากฏเป็นการเสื่อมถอยของการทำงานด้านการรับรู้
กระแสใหญ่ของการลดลงของประชากร ส่งผลกระทบต่อผู้สูงอายุและครอบครัวเป็นลำดับแรก

ขีดจำกัดของครอบครัว และบทบาทของบริการดูแล
เมื่อครอบครัวไม่สามารถแบกรับภาระได้เพียงลำพัง
บริการด้านการดูแลจะเข้ามาเป็นที่พึ่ง

ในระบบประกันการดูแล ยังมีแนวคิดเรื่อง “การดูแลเพื่อผ่อนคลายภาระครอบครัว (respite care)”
ซึ่งเป็นบทบาทที่สำคัญอย่างยิ่ง

อย่างไรก็ตาม ผมอยากเพิ่มอีกหนึ่งมุมมองเข้าไป นั่นคือ ลมหายใจ

ไม่ว่าจะอาศัยอยู่ร่วมกันหรืออยู่ห่างไกล
สมาชิกในครอบครัวสามารถรับรู้การเปลี่ยนแปลงของกันและกันผ่านลมหายใจ
เมื่อการหายใจตื้นหรือไม่เป็นจังหวะ การเปลี่ยนแปลงนั้นจะส่งถึง
คนที่ใกล้ชิดที่สุด นั่นคือครอบครัว

ปฏิกิริยาลูกโซ่ที่เกิดจากลมหายใจที่แปรปรวน
เมื่อการหายใจเปลี่ยน สภาพจิตใจก็เปลี่ยนตาม
ความกังวล ความหงุดหงิด ความโกรธ ความเงียบงัน
บางครั้งแสดงออกภายนอก บางครั้งเก็บงำไว้ภายใน จนกลายเป็นไร้อารมณ์

เมื่อบทสนทนาลดลง และพลังชีวิตมองไม่เห็น
หัวใจของครอบครัวก็จะสั่นไหว และลมหายใจก็ยิ่งตื้นลง

นี่ไม่ใช่ปัญหาของใครคนหนึ่งเท่านั้น
แต่เป็นลูกโซ่ที่ขยายไปสู่ครอบครัว ชุมชน สถานที่ดูแล
และในที่สุดสู่สังคมโดยรวม

แม้จะไม่มีเสียงดังหรือความขัดแย้งรุนแรง
แต่เรากลับรู้สึกได้ว่า “รอยยิ้มกำลังค่อย ๆ ลดลง”
บรรยากาศเช่นนี้กำลังแผ่ขยายออกไป

สิ่งที่การดูแลเพียงอย่างเดียวไม่อาจแก้ไขได้
การให้บริการดูแลเป็นสิ่งสำคัญ
แต่ก็มีปัญหาบางอย่างที่ไม่อาจแก้ไขได้ด้วยการดูแลเพียงอย่างเดียว

เมื่อผู้ดูแลเองมีลมหายใจที่แปรปรวน
การตอบสนองอย่างสงบก็ทำได้ยาก
เมื่อลมหายใจตื้น ความผ่อนคลายทางใจก็ลดลงเช่นกัน

เพราะเหตุนี้ ผมจึงอยากวางมุมมองของ
“การกลับมาสู่ลมหายใจ”
ไว้เป็นศูนย์กลางของครอบครัวและการดูแล

ไปสู่ป่า กลับสู่ลมหายใจ
แล้วเราควรทำอย่างไรดี?

ข้อเสนอของผมนั้นเรียบง่ายมาก
“ลองไปป่ากันดูไหม”

ไม่จำเป็นต้องเป็นป่าลึกบนภูเขา
สวนสาธารณะใกล้บ้าน ป่าศาลเจ้า หรือที่ใดก็ตามที่มีต้นไม้ก็เพียงพอ

ป่าคือระบบนิเวศในตัวเอง
ต้นไม้หายใจ ปรับอากาศ และสร้างความสงบ
เมื่อเราอยู่ในสภาพแวดล้อมเช่นนั้น
ลมหายใจของมนุษย์ก็จะค่อย ๆ กลับมาอย่างเป็นธรรมชาติ

หากไปพร้อมกับพ่อแม่หรือผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อม
ป่าราบที่มีต้นไม้จะเหมาะกว่าภูเขาสูง
สิ่งเร้าทางสายตานุ่มนวลลง เสียงก็สงบลง

ในสภาพแวดล้อมเช่นนี้
เราอาจสัมผัสได้ว่า
“เดิมที คนคนนี้เคยใช้ชีวิตด้วยลมหายใจแบบใด”

ลมหายใจไม่เคยถูกลืม
แม้ความทรงจำจะเลือนหาย
แต่ลมหายใจไม่เคยถูกลืม

อย่างไรก็ตาม ลมหายใจสามารถแปรปรวนได้ง่าย
จากสภาพแวดล้อมและความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน
ยิ่งในวันที่ยุ่งวุ่นวาย การได้กลับสู่ความเงียบของป่า
ยิ่งเป็นตัวช่วยที่สำคัญ

ตอนเช้า ค่อย ๆ หายใจเข้า 3 วินาที และหายใจออก 6 วินาที
ก่อนนอน ใช้จังหวะเดียวกัน เพื่อทำให้ระบบประสาทสงบ
ระหว่างวัน เมื่อรู้สึกหงุดหงิด ให้หยุดหนึ่งลมหายใจ
หนึ่งรอยยิ้ม

นี่คือพื้นฐานของสิ่งที่ผมเรียกว่า
“ระบบปฏิบัติการลมหายใจของการดูแล (Care Breathing OS)”
ไม่ใช่เทคนิคพิเศษ
แต่การมี “สถานที่ที่สามารถกลับมาได้”
จะเปลี่ยนความลึกของชีวิตประจำวันอย่างมาก

ถึงครอบครัวที่ใช้ชีวิตอยู่ในสังคมประชากรลดลง
การลดลงของประชากรและสังคมสูงวัย
ส่งผลกระทบต่อครอบครัวโดยตรง

ดังนั้น ก่อนที่ความสัมพันธ์จะกลายเป็นเรื่องยาก
ผมอยากให้ทุกคนสร้างนิสัยของการ “กลับสู่ลมหายใจ”

ยืนใต้ต้นไม้ใกล้ตัว แล้วรับรู้ลมหายใจของตนเอง
นั่งเคียงข้างพ่อแม่ และหายใจอากาศเดียวกัน

เมื่อลมหายใจมั่นคง
โลกที่มองเห็นก็จะเปลี่ยนไป
นั่นคือสัญญาณของการเปลี่ยนจากระบบประสาทซิมพาเทติก
สู่พาราซิมพาเทติก

เพราะสภาวะเช่นนี้ ความสัมพันธ์จึงดำรงอยู่ได้
และศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ก็ได้รับการปกป้อง

ขอให้วันนี้เป็นวันที่ดีของทุกท่าน

หากมีข้อสงสัยใด ๆ
กรุณาติดต่อได้ทางหัวข้อ “ติดต่อเรา” บนเว็บไซต์นี้ได้เสมอ