【尊厳Well-Kaigo｜多言語ブログ】介護は森林のごとく｜Care Is Like a Forest

―― 呼吸という生態系の中で生きる ――

隅田川の朝、思考の前の「余白」から
おはようございます。利久です。
本日も「ウエルエイジング・アワー」朝のラジオを、隅田川のほとりからお届けします。
今朝の空は澄みわたり、マンションの壁面には、まるで山のモルゲンロートのように、オレンジ色の朝日がやさしく反射しています。その光を眺めながら、私は歩き、語り、そして思考しています。

最近、私が大切にしているのは「思考前の余白」です。
余白がなければ、発想は広がりません。考える前に、まず余白をつくる。そのために朝歩き、脳と身体をひらいてから、こうして言葉にしています。いつも耳を傾けてくださる皆さん、本当にありがとうございます。

呼吸は介護のOS、そして社会の生態系
私はこれまで、「呼吸は介護のOSである」と繰り返しお話ししてきました。
同時に、もう一つ重ねて考えている視点があります。それが「生態系」です。

人は一つの要素だけで生きているわけではありません。
山や森林を思い浮かべてみてください。木々は太陽の光を受け、二酸化炭素から酸素を生み出します。その酸素を、私たちは呼吸として取り込み、生きています。雨が降り、土に水が染み込み、微生物が育ち、水は木を通って葉や花を育て、やがて散り、土へ還ります。そして雲となり、再び雨となって山へ戻る。

そこには、空気、水、太陽、土、そして時間が織りなす大きな循環があります。
私はこの循環こそが、生態系であり、呼吸そのものだと感じています。

山は「呼吸に戻る場所」
山に登ると、私たちは否応なく呼吸を意識させられます。
呼吸を整えなければ、一歩も前に進めません。けれど、日常に戻ると、私たちはすぐに呼吸を忘れてしまいます。

だから私にとって山は、「呼吸に戻る場所」です。
呼吸を思い出させてくれる場所でもあります。

この感覚は、人の暮らしにもよく似ています。人は家族と生き、子どもを育て、配偶者を見送り、やがて一人になることもあります。ペットと共に暮らす人もいるでしょう。その中で、社会的な孤立や孤独が生まれ、不安や不調が積み重なり、やがて病や介護へとつながっていく。

これもまた、一つの「社会の生態系」なのだと思います。

介護は森林のごとく
私はよく、「介護は森林のごとく」と表現します。
介護は単なる作業や支援の集合体ではありません。そこには人と人の関係、感情、時間、環境が複雑に絡み合っています。

呼吸がなければ人は生きられません。
同じように、森林も呼吸しています。木々が空気を整え、山全体が呼吸している。

そう考えると、介護の現場で呼吸している高齢者だけでなく、支える側である介護職の皆さんの呼吸も、同じくらい大切だと感じます。
私は「介護士」という言葉の代わりに、「生活エンジョイン」という表現を使ってきました。ケアではなく、サポート。生活そのものを共に担う存在です。

介護に携わる人は、森林の呼吸を守る人。
その人自身の呼吸が整ってこそ、高齢者の呼吸も整っていく。私はそう信じています。

呼吸を忘れるとき、人は不安になる
呼吸は当たり前すぎて、忘れてしまいます。
正確には、忘れているのではなく「気づいていない」のだと思います。

気づかないうちに呼吸は浅くなり、早くなり、腹式呼吸から胸式呼吸、そして口呼吸へと移っていきます。そうなると交感神経が優位になり、イライラや不安が生まれやすくなります。

それは私たち自身にも起こりますし、認知症の高齢者であれば、BPSD（行動・心理症状）として表に現れることもあります。
呼吸の乱れは、心と脳、そして行動にまで影響を及ぼすのです。

森林を学び、人の循環へ
私は大学で森林を学びました。
山をどう整えるか、土壌をどう守るか、伐採や植林をどう計画するか。そうした学びは、今になって人の暮らしや介護の循環を見る視点として、私の中でつながっています。

「森は海の恋人」という言葉があります。
山に降った雨が川を通り、海へ流れ、栄養を運び、牡蠣や魚を育てる。その海を守るために、山を整える。そんな活動に、私は深く感銘を受けてきました。

「草刈り十字軍」や「人と土の大学」といった活動もそうです。
農薬ではなく、人の手で山を守る。人と土、そして地球を耕す。その思想は、今の私の介護観にも確かに息づいています。

呼吸から、もう一度思い出す
言葉を失っても、人は呼吸をしています。
認知症の高齢者も、呼吸をしながら、過去の記憶や感情、不安や迷いの中を生きています。

「自分は迷惑をかけているのではないか」
「もう生きている意味はないのではないか」

そんな思いが、言葉にならず、呼吸の乱れとして表れているのかもしれません。だからこそ私は、呼吸の話をします。
介護は森林のような生態系であり、その中で私たちは共に呼吸しているのだということを、そっと思い出してほしいのです。

今日も、どうか良い一日をお過ごしください。

【Dignity Well-Kaigo｜Multilingual Blog】
Caregiving Is Like a Forest
— Living Within the Ecosystem of Breathing —

From the Morning of the Sumida River, Beginning with a “Margin” Before Thought
Good morning. This is Rikyu.
Today as well, I bring you the morning radio of Well-Aging Hour from the banks of the Sumida River.

The sky this morning is clear, and gentle orange sunlight reflects softly off the walls of nearby buildings, like the alpenglow seen on mountain slopes. As I gaze at that light, I walk, speak, and think.

Lately, what I have been valuing most is what I call the “margin before thought.”
Without margin, ideas cannot expand. Before thinking, we first create space. That is why I walk in the morning, opening both mind and body, and then put my thoughts into words like this. Thank you, as always, to everyone who listens so attentively.

Breathing as the OS of Caregiving—and the Ecosystem of Society
I have repeatedly spoken about this idea: breathing is the operating system (OS) of caregiving.
At the same time, there is another perspective I hold alongside it—the ecosystem.

Human beings do not live by a single element alone.
Think of mountains and forests. Trees receive sunlight and produce oxygen from carbon dioxide. We take in that oxygen through breathing and live. Rain falls, water seeps into the soil, microorganisms thrive, water travels through trees to nourish leaves and flowers, which eventually fall and return to the earth. The water becomes clouds, then rain again, and returns to the mountains.

There is a vast cycle woven from air, water, sunlight, soil, and time.
I feel that this cycle itself is the ecosystem—and that it is breathing itself.

Mountains as a Place to “Return to Breathing”
When we climb a mountain, we are inevitably made aware of our breathing.
Without regulating our breath, we cannot take even a single step forward. Yet when we return to everyday life, we quickly forget our breathing again.

That is why, for me, mountains are a place to “return to breathing.”
They are places that remind us of our breath.

This sensation closely resembles human life. People live with family, raise children, see off their spouses, and sometimes eventually live alone. Some live together with pets. Along the way, social isolation and loneliness can arise, anxiety and discomfort accumulate, and eventually illness and caregiving may follow.

This, too, I believe, is one form of a “social ecosystem.”

Caregiving Is Like a Forest
I often describe caregiving as “being like a forest.”
Caregiving is not merely a collection of tasks or supports. It is a complex interweaving of human relationships, emotions, time, and environment.

Without breathing, people cannot live.
In the same way, forests also breathe. Trees regulate the air, and entire mountains breathe as one.

Seen this way, not only the older adults who breathe within caregiving settings matter, but also the breathing of those who support them—the caregivers themselves.
Instead of the word “caregiver,” I have used the expression “life enjoiner.” Not care, but support—someone who shares responsibility for life itself.

Those engaged in caregiving are guardians of the forest’s breath.
Only when their own breathing is in balance can the breathing of older adults also come into balance. This is what I truly believe.

When We Forget Breathing, Anxiety Arises
Breathing is so ordinary that we forget it.
More precisely, I think we do not forget it—we simply fail to notice it.

Without realizing it, our breathing becomes shallow and fast, shifting from abdominal breathing to chest breathing, and eventually to mouth breathing. When this happens, the sympathetic nervous system becomes dominant, making irritation and anxiety more likely.

This happens to all of us. For older adults with dementia, it may appear outwardly as BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia).
Disrupted breathing affects the mind, the brain, and even behavior.

From Studying Forests to Understanding Human Circulation
I studied forestry at university.
How to manage mountains, how to protect soil, how to plan logging and reforestation—those studies have now connected, within me, to a way of seeing human life and the circulation of caregiving.

There is a saying: “The forest is the lover of the sea.”
Rain falling on mountains flows through rivers to the sea, carrying nutrients that nourish oysters and fish. To protect the sea, people care for the mountains. Such initiatives have deeply inspired me.

The same is true of movements like the “Grass-Cutting Crusade” and the “University of People and Soil.”
Protecting mountains not with pesticides, but with human hands. Cultivating people, soil, and the Earth itself. That philosophy still clearly lives on in my current view of caregiving.

Remembering Once More, Through Breathing
Even when words are lost, people continue to breathe.
Older adults with dementia also breathe while living amid memories of the past, emotions, anxiety, and uncertainty.

“Am I causing trouble for others?”
“Does my life still have meaning?”

Such thoughts may not become words, but instead appear as disturbances in breathing. That is why I speak about breathing.
Caregiving is an ecosystem like a forest, and within it, we are all breathing together. I hope you will gently remember this.

May you have a wonderful day today as well.

If you have any questions, please feel free to contact us through the “Inquiry” section of this website.

【尊严 Well-Kaigo｜多语言博客】
照护如森林
—— 活在“呼吸”的生态系统之中 ——

从隅田川的清晨开始，在“思考之前的留白”中
早上好，我是利久。
今天也从隅田川畔，为大家带来《Well-Aging Hour》的清晨广播。

今晨的天空澄澈透明，橙色的朝阳温柔地映照在公寓的墙面上，宛如山间的晨曦（Alpenglow）。在注视这道光的同时，我行走、诉说，也在思考。

最近，我格外珍视的是“思考之前的留白”。
没有留白，灵感便无法展开。在思考之前，先创造空间。正因如此，我选择在清晨行走，打开大脑与身体，然后将这些感受化为文字。一直以来认真聆听的各位，衷心感谢你们。

呼吸，是照护的OS，也是社会的生态系统
我反复提到过这样一句话：呼吸，是照护的OS（操作系统）。
与此同时，我还在其中叠加思考着另一个视角——那就是“生态系统”。

人并不是依靠单一要素而活着的。
请想象一下群山与森林。树木接受阳光，从二氧化碳中生成氧气。我们通过呼吸吸入氧气，从而得以生存。雨水降下，渗入土壤，微生物得以繁衍，水分经由树木滋养叶与花，最终凋落，回归大地。水汽化为云，再次化作雨水，回到群山。

空气、水、阳光、土壤与时间，交织成一个宏大的循环。
我感受到，这个循环本身，就是生态系统，而它本质上就是“呼吸”。

山，是“回到呼吸”的地方
当我们登山时，不得不正视自己的呼吸。
若不调整呼吸，连一步都无法向前。然而，一回到日常生活，我们又很快忘记了呼吸。

因此，对我而言，山是一个“回到呼吸的地方”。
也是一个让人重新想起呼吸的地方。

这种感觉，与人的生活非常相似。人们与家人一起生活，抚养孩子，送别伴侣，最终有时会独自生活。也有人与宠物相伴。在这样的过程中，社会性孤立与孤独逐渐产生，不安与不适不断累积，最终走向疾病与照护。

我认为，这同样是一种“社会的生态系统”。

照护，如同森林
我常常用“照护如森林”来形容照护。
照护并非只是工作或支援的集合体，而是人际关系、情感、时间与环境相互交织而成的复杂整体。

没有呼吸，人无法生存。
同样，森林也在呼吸。树木调节空气，整座山也在呼吸。

这样来看，在照护现场呼吸着的，不仅是高龄者，承担支撑角色的照护人员，他们的呼吸同样重要。
我一直使用“生活同行者（Life Enjoiner）”这一说法，而非单纯的“照护者”。不是“照料”，而是“支持”——共同承担生活本身的存在。

从事照护的人，是守护森林呼吸的人。
只有当他们自身的呼吸得以调和，高龄者的呼吸才能随之安定。我对此深信不疑。

忘记呼吸时，人便会感到不安
呼吸过于理所当然，以至于我们常常忽略它。
更准确地说，并不是“忘记”，而是“没有察觉”。

在不知不觉中，呼吸变浅、变快，从腹式呼吸转为胸式呼吸，最终变成口呼吸。此时，交感神经占据主导，烦躁与不安更容易出现。

这种情况不仅发生在我们自己身上，对患有认知症的高龄者而言，也可能以BPSD（行为与心理症状）的形式表现出来。
呼吸的紊乱，会影响内心、大脑，甚至行为。

从森林的学习，走向人的循环
我在大学学习的是森林学。
如何整备山林，如何守护土壤，如何规划采伐与植树——这些学习，如今在我心中，已与人类生活与照护的循环紧密相连。

有一句话说：“森林是海洋的恋人。”
降落在山中的雨水，经由河流流向大海，携带营养，滋养牡蛎与鱼类。为了守护大海，人们整备山林。这样的实践，曾深深打动我。

“割草十字军”以及“人与土壤的大学”等活动亦是如此。
不用农药，而是用人的双手守护山林；耕耘人与土地，乃至整个地球。这样的思想，至今依然清晰地存在于我对照护的理解之中。

从呼吸开始，再次想起
即使失去了语言，人依然在呼吸。
患有认知症的高龄者，也在呼吸中，活在记忆、情感、不安与迷惘之中。

“我是不是给别人添麻烦了？”
“我的生命是否已经失去意义？”

这些念头，或许无法化为语言，而是以呼吸的紊乱呈现出来。正因如此，我才不断谈论呼吸。
照护，是如森林般的生态系统，而我们就在其中共同呼吸。希望你能轻轻地，再次想起这一点。

也祝愿你，今天拥有美好的一天。

如有任何疑问，欢迎随时通过本网站的「联系我们」栏目与我们取得联系。

【การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo｜บล็อกหลายภาษา】
การดูแลเปรียบเสมือนผืนป่า
— การดำรงอยู่ภายในระบบนิเวศของ “ลมหายใจ” —

จากยามเช้าริมแม่น้ำสุมิดะ สู่ “พื้นที่ว่างก่อนความคิด”
สวัสดีตอนเช้า ผมชื่อริคิว
วันนี้เช่นเคย ผมขอส่งเสียงรายการ Well-Aging Hour ในช่วงเช้า จากริมแม่น้ำสุมิดะ

ท้องฟ้าในเช้าวันนี้ปลอดโปร่ง แสงอาทิตย์สีส้มอ่อนสะท้อนอย่างนุ่มนวลบนผนังอาคาร ราวกับแสงอรุณยามเช้าในภูเขา ขณะมองแสงนั้น ผมเดิน พูด และใคร่ครวญไปพร้อมกัน

ช่วงนี้ สิ่งที่ผมให้ความสำคัญมากที่สุดคือ “พื้นที่ว่างก่อนความคิด”
หากไม่มีพื้นที่ว่าง ความคิดใหม่ย่อมไม่ขยายตัว ก่อนจะคิด เราควรสร้างพื้นที่ขึ้นมาก่อน นั่นจึงเป็นเหตุผลที่ผมเลือกเดินในยามเช้า เปิดทั้งสมองและร่างกาย แล้วจึงถ่ายทอดออกมาเป็นถ้อยคำเช่นนี้ ขอบคุณทุกท่านที่รับฟังมาโดยตลอดจากใจจริง

ลมหายใจคือ OS ของการดูแล และคือระบบนิเวศของสังคม
ผมได้กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า ลมหายใจคือ OS (ระบบปฏิบัติการ) ของการดูแล
ขณะเดียวกัน ยังมีอีกมุมมองหนึ่งที่ผมคิดควบคู่กันไป นั่นคือ “ระบบนิเวศ”

มนุษย์ไม่ได้มีชีวิตอยู่ด้วยองค์ประกอบเพียงอย่างเดียว
ลองนึกถึงภูเขาและผืนป่า ต้นไม้รับแสงอาทิตย์และสร้างออกซิเจนจากคาร์บอนไดออกไซด์ เราหายใจรับออกซิเจนนั้นเพื่อดำรงชีวิต ฝนตก น้ำซึมลงดิน จุลชีพเติบโต น้ำหล่อเลี้ยงต้นไม้ ใบไม้และดอกไม้ผลิบาน ก่อนจะร่วงหล่นกลับสู่ผืนดิน แล้วกลายเป็นเมฆ ฝน และกลับคืนสู่ภูเขาอีกครั้ง

อากาศ น้ำ แสงอาทิตย์ ดิน และเวลา ถักทอเป็นวัฏจักรอันยิ่งใหญ่
ผมรู้สึกว่าวัฏจักรนี้เองคือระบบนิเวศ และในแก่นแท้ก็คือ “ลมหายใจ”

ภูเขา คือสถานที่ “กลับคืนสู่ลมหายใจ”
เมื่อเราเดินขึ้นภูเขา เราจำเป็นต้องตระหนักถึงลมหายใจของตนเอง
หากไม่ปรับลมหายใจ เราไม่อาจก้าวไปข้างหน้าได้แม้เพียงก้าวเดียว แต่เมื่อกลับสู่ชีวิตประจำวัน เรากลับลืมลมหายใจอย่างง่ายดาย

สำหรับผม ภูเขาคือสถานที่ “กลับคืนสู่ลมหายใจ”
เป็นสถานที่ที่ช่วยเตือนให้เรานึกถึงการหายใจอีกครั้ง

ความรู้สึกนี้คล้ายคลึงกับชีวิตมนุษย์อย่างยิ่ง ผู้คนใช้ชีวิตกับครอบครัว เลี้ยงดูบุตร ส่งคู่ชีวิตจากไป และในที่สุดอาจใช้ชีวิตเพียงลำพัง บางคนมีสัตว์เลี้ยงเป็นเพื่อน ระหว่างทาง ความโดดเดี่ยวทางสังคมและความเหงาค่อย ๆ เกิดขึ้น ความไม่สบายใจสะสม และนำไปสู่ความเจ็บป่วยและการดูแลในที่สุด

นี่เองก็เป็น “ระบบนิเวศของสังคม” รูปแบบหนึ่ง

การดูแล เปรียบเสมือนผืนป่า
ผมมักกล่าวว่า “การดูแลเปรียบเสมือนผืนป่า”
การดูแลไม่ใช่เพียงการรวมของงานหรือการช่วยเหลือ แต่เป็นการถักทอของความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน อารมณ์ เวลา และสิ่งแวดล้อมอย่างซับซ้อน

หากไม่มีลมหายใจ มนุษย์ไม่อาจมีชีวิตอยู่ได้
เช่นเดียวกัน ผืนป่าก็หายใจ ต้นไม้ช่วยปรับอากาศ และทั้งภูเขาหายใจไปพร้อมกัน

เมื่อมองเช่นนี้ ไม่เพียงผู้สูงอายุที่อยู่ในพื้นที่การดูแลเท่านั้นที่หายใจอยู่ ผู้ที่คอยสนับสนุนดูแลก็มีลมหายใจที่สำคัญไม่แพ้กัน
ผมจึงเลือกใช้คำว่า “ผู้ร่วมดำเนินชีวิต” แทนคำว่า “ผู้ดูแล” ไม่ใช่การดูแลในความหมายแคบ แต่คือการสนับสนุนชีวิตร่วมกัน

ผู้ที่ทำงานด้านการดูแล คือผู้พิทักษ์ลมหายใจของผืนป่า
เมื่อผู้ดูแลปรับลมหายใจของตนให้สมดุล ลมหายใจของผู้สูงอายุก็จะค่อย ๆ สงบลง ผมเชื่อเช่นนั้นอย่างแท้จริง

เมื่อเราลืมลมหายใจ ความไม่安ใจก็เกิดขึ้น
ลมหายใจเป็นเรื่องธรรมดาจนเรามักมองข้าม
พูดให้ถูกต้อง ไม่ใช่เราลืม แต่เป็นเพราะเรา “ไม่ทันสังเกต”

โดยไม่รู้ตัว ลมหายใจจะตื้นและเร็วขึ้น จากการหายใจด้วยท้อง กลายเป็นหายใจด้วยอก และท้ายที่สุดเป็นการหายใจทางปาก เมื่อเป็นเช่นนี้ ระบบประสาทซิมพาเทติกจะเด่นชัด ทำให้เกิดความหงุดหงิดและความวิตกกังวลง่ายขึ้น

สิ่งนี้เกิดขึ้นกับพวกเราทุกคน และในผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อม อาจแสดงออกมาเป็น BPSD (อาการทางพฤติกรรมและจิตใจ)
ความผิดปกติของลมหายใจ ส่งผลต่อจิตใจ สมอง และพฤติกรรม

จากการเรียนรู้ผืนป่า สู่ความเข้าใจวัฏจักรของมนุษย์
ผมเคยศึกษาด้านป่าไม้ในมหาวิทยาลัย
การจัดการภูเขา การปกป้องดิน การวางแผนตัดไม้และปลูกป่า สิ่งเหล่านี้ วันนี้ได้เชื่อมโยงกับมุมมองของผมต่อชีวิตมนุษย์และการดูแลอย่างแนบแน่น

มีคำกล่าวว่า “ป่าคือคนรักของทะเล”
ฝนที่ตกบนภูเขา ไหลผ่านแม่น้ำสู่ทะเล พาสารอาหารไปหล่อเลี้ยงหอยนางรมและปลา เพื่อปกป้องทะเล มนุษย์จึงดูแลภูเขา แนวคิดเช่นนี้สร้างแรงบันดาลใจให้ผมอย่างลึกซึ้ง

กิจกรรมอย่าง “กองกำลังตัดหญ้า” หรือ “มหาวิทยาลัยคนและดิน” ก็เช่นกัน
ไม่ใช้สารเคมี แต่ใช้มือมนุษย์ดูแลภูเขา เพาะบ่มผู้คน ผืนดิน และโลกทั้งใบ แนวคิดนี้ยังคงมีชีวิตอยู่ในมุมมองด้านการดูแลของผมในปัจจุบัน

เริ่มจากลมหายใจ แล้วระลึกขึ้นอีกครั้ง
แม้จะสูญเสียถ้อยคำ มนุษย์ก็ยังคงหายใจ
ผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมก็เช่นกัน พวกเขาหายใจอยู่ท่ามกลางความทรงจำ อารมณ์ ความกังวล และความสับสน

“ฉันกำลังสร้างความเดือดร้อนให้คนอื่นหรือไม่”
“ชีวิตของฉันยังมีความหมายอยู่หรือเปล่า”

ความคิดเหล่านี้อาจไม่กลายเป็นคำพูด แต่แสดงออกผ่านความไม่สมดุลของลมหายใจ เพราะเหตุนี้เอง ผมจึงพูดถึงลมหายใจเสมอ
การดูแลคือระบบนิเวศดั่งผืนป่า และเราทุกคนกำลังหายใจร่วมกันอยู่ในนั้น ผมหวังว่าคุณจะค่อย ๆ ระลึกถึงสิ่งนี้อีกครั้ง

ขอให้วันนี้เป็นวันที่ดีสำหรับคุณเช่นกัน

หากมีคำถามใด ๆ โปรดติดต่อเราได้ทางหัวข้อ “ติดต่อเรา” บนเว็บไซต์นี้เสมอ

介護の呼吸OS研究会はこちらから→

Well Aging Center

介護の呼吸OS研究会 | Well Aging Center 設立の主旨？ 介護の現場では、言葉・技術・制度・正しさが、知らず知らずのうちに人を追い込みます。私たちはその前に、ひとつ立ち止まります。 介護のOSは、呼吸である。...