【尊严Well-Kaigo｜Podcast】呼吸と認知症BPSDの関係を探る｜Exploring the Relationship Between Breathing and Dementia-Related BPSD

隅田川の朝から始まる問い
おはようございます。
本日も「ウエルエイジングアワー・ウォーキングラジオ」を、隅田川のほとりからお届けします。今朝の空は青さが広がっているものの、風が強く、体感としてはとても寒い朝です。風切り音が入ってしまうかもしれませんが、どうかご容赦ください。

朝の時間に一時間ほど歩き、呼吸を整え、朝日の恵みを全身で受けながら、脳を活性化させる。この時間が、私にとって大切な「思考」と「アウトプット」の時間になっています。
さて、今日のテーマは「尊厳Well-Kaigo｜呼吸と認知症BPSDの関係を探る」です。

認知症介護を整理する中で気づいた「共通点」
私が呼吸に強くこだわるようになったのは、尊厳認知症介護講座を組み立てていく過程での気づきがきっかけでした。
認知症には、アルツハイマー型、脳血管性、レビー小体型、前頭側頭型など、いくつもの種類があります。それぞれ原因も脳の変化も異なりますが、現場で向き合っていると「なぜか似た症状が多い」と感じる場面が数多くありました。

怒りやすさ、落ち着きのなさ、介護抵抗、帰宅願望、徘徊、不安、涙、過剰な欲求。
これらはいわゆるBPSD（行動・心理症状）と呼ばれるものです。

技術を求められる現場、繰り返される答え
国内外を問わず、認知症介護を学ぼうとする方々が最も知りたがるのは「どうしたらいいのか」という具体的な対応技術です。
私自身、中国での講義や、日本でのディスカッションを通じて、何度もこの問いを受けてきました。

しかしBPSDへの答えは、いつも似た言葉に集約されます。
「その人を受容してください」
「コミュニケーションを大切にしてください」
「環境や距離感が重要です」
「言語だけでなく非言語の関わりを意識してください」

どれも間違ってはいません。けれど私は、どこかで問い続けていました。
本当に、これだけで十分なのだろうか。

言葉の前にあるものとしての「呼吸」
その問いの先に、私がたどり着いたのが「呼吸」でした。
呼吸は、言葉の前にあります。理解が難しくなった方に対しても、呼吸は必ず存在し、今この瞬間も続いています。

空海は「言葉の手前」にある世界を説きました。
ニコラ・テスラは、宇宙のリズムや周波数を語りました。
新渡戸稲造は、人間の品格や在り方を示しました。

これらに共通しているのは、「本来の場所に戻る」という考え方です。
そして私は、認知症の方々のBPSDを見つめ続ける中で、その“戻る場所”が呼吸なのではないかと感じるようになりました。

呼吸は介護のOSである
呼吸とは何か。
私は改めて、仏教、丹田呼吸、睡眠と呼吸、自律神経と呼吸、空気と呼吸など、さまざまな視点から学び直しました。

その中で整理できたのが、
「呼吸は介護のOS（オペレーションシステム）である」
という考え方です。

介護技術や言葉、制度や仕組みは、そのOSの上で動くアプリケーションのようなものです。OSが不安定なままでは、どんなに優れた技術も機能しません。

一呼吸・ワンスマイルの力
自律神経の観点で見ると、BPSDは交感神経が過度に緊張した状態とも言えます。
その切り替えを「落ち着いてください」という言葉で行うことは難しい。
そこで必要なのが、呼吸そのものを共有することです。

一呼吸、そしてワンスマイル。
介護する側がまず呼吸を整え、穏やかな表情で向き合う。
その呼吸と表情は、言葉以上に相手に伝わり、自然と副交感神経優位の状態へと導いていきます。

サンキュー39呼吸法という実践
私が提案している「サンキュー39呼吸法」は、感謝の言葉ではなく、数字の3・6・9に基づく呼吸法です。
3秒吸い、6秒吐き、9秒静かに整える。
このシンプルなリズムを、朝・日中・夜のバージョンとして整え、誰でも実践できる形にしました。

これは売るためのものではなく、介護教育の土台として、またBPSDへの向き合い方の一つとして伝えていきたいと考えています。

戻る場所があるという安心
もし現場で、落ち着かない方、徘徊する方、怒りや不安が強い方に出会ったら、まずご自身が一呼吸してみてください。
そして笑顔で向き合ってみてください。

呼吸が変わり、表情が和らいだとしたら、それはその方が「本来の場所」に一歩戻った証かもしれません。
前に進めなくてもいい。
広げなくてもいい。
戻れる場所があるという事実そのものが、人を支える力になるのだと私は感じています。

年末に、呼吸に立ち返る
年末年始という節目に、私はあらためて「どこへ進むか」よりも、「どこに戻れるか」を確認したいと思っています。
呼吸という原点に戻ったとき、そこから何が見えてくるのか。
それを静かに感じながら、一年の締めくくりにしたいと考えています。

最後に、今日を穏やかに始めるために。
3秒ゆっくり吸って、
6秒吐いて、
静かに自分を整えてみてください。

本日もお聴きいただき、ありがとうございました。

ご質問は本サイトの「お問い合わせ欄」からお気軽にお寄せください。

【Dignity Well-Kaigo｜Podcast】
Exploring the Relationship Between Breathing and Dementia-Related BPSD
A Question That Begins on a Morning by the Sumida River
Good morning.

Today as well, I am bringing you the Well-Aging Hour Walking Radio from the banks of the Sumida River. The sky this morning is wide and blue, but the wind is strong, making it feel quite cold. You may hear some wind noise during the recording—thank you for your understanding.

In the early morning, I spend about an hour walking, regulating my breathing, and receiving the warmth of the morning sun with my whole body. This time has become an essential space for thinking and output in my daily life.
Today’s theme is “Dignity Well-Kaigo: Exploring the Relationship Between Breathing and Dementia-Related BPSD.”

Common Patterns Observed While Organizing Dementia Care
My strong focus on breathing began with a realization that emerged while structuring the Dignity Dementia Care program.

Dementia includes many types—Alzheimer’s disease, vascular dementia, Lewy body dementia, frontotemporal dementia, and others. Each has different causes and different changes in the brain. However, when working in real care settings, I repeatedly felt that many of the symptoms appear strikingly similar.

Irritability, restlessness, resistance to care, the desire to go home, wandering, anxiety, tears, and excessive cravings—
these are what we collectively call BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia).

Care Settings That Seek Techniques—and the Same Answers Repeated
Whether in Japan or abroad, those who wish to learn dementia care most often ask the same question:
“What should we do, concretely?”

Through lectures in China and discussions in Japan, I have received this question countless times.

Yet the answers to BPSD tend to converge on similar phrases:
“Please accept the person as they are.”
“Value communication.”
“The environment and sense of distance are important.”
“Pay attention not only to verbal but also to non-verbal interaction.”

None of these are wrong.
And yet, somewhere inside, I kept asking myself:
Is this truly enough?

Breathing as Something That Exists Before Words
Beyond that question, what I arrived at was breathing.

Breathing exists before words. Even for those who struggle to understand language, breathing is always present, continuing in this very moment.

Kūkai spoke of a world that exists before words.
Nikola Tesla spoke of cosmic rhythms and frequencies.
Inazō Nitobe spoke of human dignity and character.

What they share is the idea of returning to one’s original place.
As I continued to observe BPSD in people living with dementia, I began to feel that this “place to return to” might be breathing itself.

Breathing as the Operating System of Care
What is breathing?

I revisited this question through many perspectives—Buddhism, tanden (abdominal) breathing, sleep and breathing, the autonomic nervous system, air and respiration.

From this, one idea became clear to me:
“Breathing is the operating system (OS) of caregiving.”

Care techniques, language, systems, and institutions are like applications running on that OS.
If the OS is unstable, even the most advanced techniques cannot function properly.

The Power of One Breath and One Smile
From the perspective of the autonomic nervous system, BPSD can be understood as a state in which the sympathetic nervous system is excessively activated.

It is difficult to shift this state simply by saying, “Please calm down.”
What is needed instead is to share breathing itself.

One breath—and one smile.
The caregiver first regulates their own breathing and faces the person with a gentle expression.
That breathing and expression are conveyed more strongly than words, naturally guiding the other person toward a parasympathetic, calmer state.

The Practice of the Thank You 3-6-9 Breathing Method
The Thank You 3-6-9 Breathing Method that I propose is not about expressing gratitude in words. It is a breathing rhythm based on the numbers 3, 6, and 9.

Inhale for 3 seconds.
Exhale for 6 seconds.
Remain quietly still for 9 seconds.

I structured this simple rhythm into versions for morning, daytime, and evening so that anyone can practice it.
This is not something meant to be sold, but rather shared as a foundation for caregiving education and as one way of engaging with BPSD.

The Reassurance of Having a Place to Return To
If you encounter someone in a care setting who is restless, wandering, angry, or overwhelmed by anxiety, I invite you to first take one breath yourself.
Then, face them with a smile.

If their breathing changes and their expression softens, that may be a sign that they have taken one step back toward their original place.

There is no need to move forward.
There is no need to expand.
Simply knowing that there is a place to return to can, in itself, become a powerful form of support.

Returning to Breathing at Year’s End
At the turning point of the year, I want to confirm not “where to go,” but rather “where we can return.”

When we return to breathing as our origin, what becomes visible?
I hope to feel that quietly, and to bring this year to a close with that awareness.

Finally, to begin today calmly:
Inhale slowly for 3 seconds,
exhale for 6 seconds,
and quietly allow yourself to settle.

Thank you very much for listening today.

If you have any questions, please feel free to contact us through the “Inquiry” section of this website.

【尊严 Well-Kaigo｜播客】
探索呼吸与认知症 BPSD 之间的关系
从隅田川清晨开始的提问
大家早上好。

今天也从隅田川河畔，为大家带来《Well-Aging Hour 清晨散步广播》。今早的天空一片湛蓝，但风势很强，体感上相当寒冷。录音中可能会夹杂一些风声，还请多多包涵。

清晨时分，我通常会步行大约一小时，一边调整呼吸，一边让全身沐浴在朝阳之中，使大脑逐渐苏醒。这段时间，已成为我每日进行思考与输出的重要时刻。

今天的主题是——
「尊严 Well-Kaigo｜探索呼吸与认知症 BPSD 之间的关系」。

在整理认知症照护过程中发现的“共通点”
我之所以开始高度关注“呼吸”，源于在构建尊严认知症照护课程时产生的一个重要觉察。

认知症有多种类型，包括阿尔茨海默型、血管性认知症、路易体认知症、额颞叶型认知症等。它们的成因不同，大脑变化也各不相同。然而，在实际照护现场中，我却多次感受到：
许多症状在表现上出奇地相似。

易怒、坐立不安、照护抵抗、回家愿望、徘徊、不安、流泪、过度的欲求——
这些通常被统称为 BPSD（行为与心理症状）。

追求“方法”的照护现场，与反复出现的答案
无论在日本还是海外，想要学习认知症照护的人们，最常提出的问题都是：
“具体应该怎么做？”

无论是在中国的讲座，还是在日本的讨论中，我都无数次听到这个问题。

而针对 BPSD 的回答，往往集中在类似的话语中：
“请接纳那个人本来的样子。”
“重视沟通。”
“环境和距离感非常重要。”
“不仅要关注语言沟通，也要重视非语言的互动。”

这些说法并没有错。
但我始终在内心反复追问：
真的，仅靠这些就足够了吗？

作为“语言之前存在”的呼吸
在这个问题的尽头，我所抵达的是——呼吸。

呼吸存在于语言之前。即使对语言理解变得困难的人，呼吸依然存在，并且在此刻持续着。

空海曾谈到“语言之前的世界”。
尼古拉·特斯拉谈及宇宙的节律与频率。
新渡户稻造则阐述了人之为人的品格与姿态。

它们的共通之处，在于“回到本来的位置”。
在持续观察认知症高龄者的 BPSD 过程中，我逐渐感受到：
这个“可以回去的地方”，也许正是呼吸。

呼吸，是照护的 OS
什么是呼吸？

我重新从多个角度进行了学习——佛教、丹田呼吸、睡眠与呼吸、自律神经与呼吸、空气与呼吸。

最终，我整理出了这样一个认识：
“呼吸，是照护的 OS（操作系统）。”

照护技术、语言、制度与机制，就像运行在这个 OS 之上的应用程序。
如果 OS 本身不稳定，再优秀的技术也无法真正发挥作用。

一次呼吸・一个微笑的力量
从自律神经的角度来看，BPSD 可以被理解为交感神经过度紧张的状态。

单纯用“请冷静下来”这样的话语，很难实现状态的转换。
真正需要的，是共享呼吸本身。

一次呼吸，一个微笑。
照护者先调整好自己的呼吸，以温和的表情面对对方。
这样的呼吸与表情，比语言更容易被传递，自然而然地引导对方进入副交感神经占优势的、安定的状态。

“Thank You 3-6-9 呼吸法”的实践
我所提出的「Thank You 3-6-9 呼吸法」，并非指语言上的感谢，而是基于 3・6・9 数字节律的呼吸方式。

吸气 3 秒，
呼气 6 秒，
静静地停留 9 秒。

我将这一简单节律整理为早晨、日中、夜晚的不同版本，让任何人都可以实践。
这并不是为了销售，而是希望作为照护教育的基础，以及面对 BPSD 的一种方式，持续传达下去。

“有一个可以回去的地方”的安心感
如果你在照护现场遇到情绪不稳、徘徊、愤怒或强烈不安的人，请先让自己做一次深呼吸。
然后，带着微笑去面对对方。

当呼吸发生变化、表情逐渐柔和时，那或许正是对方正在向“本来的位置”迈出一步的信号。

不必向前推进。
不必强行拓展。
仅仅知道自己有一个可以回去的地方，本身就能成为支撑人的力量。

在年末，重新回到呼吸
在年末年初这个节点，我更想确认的不是“要去哪里”，而是
“我们可以回到哪里”。

当我们回到呼吸这个原点时，会看到什么？
我希望在静静体会中，为这一年画上句号。

最后，为了平静地开始今天：
慢慢吸气 3 秒，
呼气 6 秒，
安静地整理自己的状态。

感谢今天的聆听。

如有任何问题，欢迎通过本网站的「联系我们」栏目与我们联系。

【การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo｜พอดแคสต์】
การสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างการหายใจกับอาการ BPSD ในผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อม
คำถามที่เริ่มต้นจากยามเช้าที่แม่น้ำสุมิดะ
สวัสดีตอนเช้าทุกท่าน

วันนี้เช่นเคย ผมขอส่งเสียงจากริมแม่น้ำสุมิดะ ผ่านรายการ
Well-Aging Hour Walking Radio
เช้านี้ท้องฟ้าโปร่งใส สีฟ้ากว้างไกล แต่ลมพัดแรง ทำให้อากาศค่อนข้างหนาว อาจมีเสียงลมแทรกเข้ามาในการบันทึกเสียงบ้าง ขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย

ในช่วงเช้า ผมมักเดินประมาณหนึ่งชั่วโมง ปรับจังหวะการหายใจ เปิดรับแสงอาทิตย์ยามเช้าด้วยร่างกายทั้งตัว เพื่อกระตุ้นสมองให้ตื่นตัว ช่วงเวลานี้ได้กลายเป็นช่วงเวลาสำคัญสำหรับ การคิด และ การถ่ายทอดความคิด ของผม
และวันนี้ หัวข้อของเราคือ
“การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo｜การสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างการหายใจกับอาการ BPSD ในภาวะสมองเสื่อม”

“จุดร่วม” ที่ค้นพบระหว่างการจัดระบบการดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อม
เหตุผลที่ผมเริ่มให้ความสำคัญกับ “การหายใจ” อย่างจริงจัง เกิดจากการตระหนักรู้ระหว่างการออกแบบหลักสูตร
การดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อมอย่างมีศักดิ์ศรี

ภาวะสมองเสื่อมมีหลายประเภท เช่น อัลไซเมอร์ สมองเสื่อมจากหลอดเลือด ลิววี่บอดี้ และสมองเสื่อมกลุ่มกลีบหน้า-ขมับ แต่ละประเภทมีสาเหตุและการเปลี่ยนแปลงของสมองที่แตกต่างกัน
อย่างไรก็ตาม เมื่อเผชิญกับสถานการณ์จริงในภาคสนาม ผมกลับพบว่า
อาการจำนวนมากมีลักษณะคล้ายคลึงกันอย่างน่าประหลาด

ความหงุดหงิด ความกระสับกระส่าย การต่อต้านการดูแล ความอยากกลับบ้าน การเดินไปมาอย่างไร้จุดหมาย ความวิตกกังวล การร้องไห้ และความต้องการที่มากเกินไป
สิ่งเหล่านี้เรียกรวมกันว่า BPSD (อาการทางพฤติกรรมและจิตใจของภาวะสมองเสื่อม)

ภาคสนามที่แสวงหา “เทคนิค” และคำตอบที่ถูกพูดซ้ำ
ไม่ว่าจะในญี่ปุ่นหรือในต่างประเทศ ผู้ที่ต้องการเรียนรู้การดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อม มักจะถามคำถามเดียวกันเสมอว่า
“เราควรทำอย่างไรดี”

ไม่ว่าจะเป็นการบรรยายในประเทศจีน หรือการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นในญี่ปุ่น ผมได้รับคำถามนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า

และคำตอบต่อ BPSD ก็มักถูกรวมอยู่ในถ้อยคำที่คล้ายกัน เช่น
“โปรดยอมรับตัวตนของเขา”
“ให้ความสำคัญกับการสื่อสาร”
“สภาพแวดล้อมและระยะห่างมีความสำคัญ”
“ไม่ใช่แค่คำพูด แต่การสื่อสารที่ไม่ใช้คำพูดก็สำคัญเช่นกัน”

สิ่งเหล่านี้ไม่ผิด
แต่ผมยังคงถามตัวเองอยู่เสมอว่า
เพียงเท่านี้… เพียงพอจริงหรือไม่

“การหายใจ” ในฐานะสิ่งที่อยู่ก่อนภาษา
หลังคำถามเหล่านั้น สิ่งที่ผมไปถึงคือ การหายใจ

การหายใจมีอยู่ก่อนภาษา แม้ผู้ที่เข้าใจคำพูดได้ยาก การหายใจก็ยังคงอยู่ และดำเนินต่อไปในทุกขณะ

ท่านคูไคกล่าวถึง “โลกก่อนภาษา”
นิโคลา เทสลา กล่าวถึงจังหวะและความถี่ของจักรวาล
นิโตเบะ อินาโซ กล่าวถึงศักดิ์ศรีและการดำรงอยู่ของมนุษย์

สิ่งที่เหมือนกันคือแนวคิดเรื่อง
“การกลับไปสู่ที่เดิมของตนเอง”
และจากการเฝ้ามองอาการ BPSD ของผู้มีภาวะสมองเสื่อม ผมเริ่มรู้สึกว่า
สถานที่ที่สามารถ “กลับไปได้” นั้น อาจก็คือ การหายใจ

การหายใจ คือ OS ของการดูแล
การหายใจคืออะไร

ผมกลับไปศึกษาใหม่จากหลายมุมมอง ไม่ว่าจะเป็นพุทธศาสนา การหายใจแบบตันเถียน การนอนหลับกับการหายใจ ระบบประสาทอัตโนมัติ และอากาศกับการหายใจ

จากนั้น ผมจึงสรุปได้ว่า
“การหายใจ คือ OS (ระบบปฏิบัติการ) ของการดูแล”

เทคนิคการดูแล ภาษา ระบบ และโครงสร้างต่าง ๆ เปรียบเสมือนแอปพลิเคชันที่ทำงานอยู่บน OS นี้
หาก OS ไม่มั่นคง ต่อให้เทคนิคดีเพียงใด ก็ไม่อาจทำงานได้อย่างแท้จริง

พลังของ “หนึ่งลมหายใจ หนึ่งรอยยิ้ม”
จากมุมมองของระบบประสาทอัตโนมัติ อาการ BPSD สามารถมองได้ว่าเป็นภาวะที่ระบบประสาทซิมพาเทติกตึงเครียดเกินไป

การบอกว่า “ใจเย็น ๆ” ด้วยคำพูดเพียงอย่างเดียว มักไม่เพียงพอ
สิ่งที่จำเป็นคือ การแบ่งปันการหายใจ

หนึ่งลมหายใจ หนึ่งรอยยิ้ม
ผู้ดูแลเริ่มจากการปรับลมหายใจของตนเอง แล้วเผชิญหน้าด้วยสีหน้าที่อ่อนโยน
ลมหายใจและสีหน้านี้ ถ่ายทอดได้ลึกกว่าคำพูด และค่อย ๆ นำพาผู้อื่นไปสู่ภาวะสงบ ที่ระบบพาราซิมพาเทติกทำงานเด่นขึ้น

การปฏิบัติ “Thank You 3-6-9 Breathing”
Thank You 3-6-9 Breathing ที่ผมนำเสนอ ไม่ใช่การกล่าวคำขอบคุณด้วยถ้อยคำ แต่เป็นการหายใจตามจังหวะของตัวเลข 3・6・9

หายใจเข้า 3 วินาที
หายใจออก 6 วินาที
หยุดนิ่งอย่างสงบ 9 วินาที

ผมได้จัดจังหวะนี้ให้เหมาะกับช่วงเช้า กลางวัน และกลางคืน เพื่อให้ทุกคนสามารถนำไปปฏิบัติได้
นี่ไม่ใช่สิ่งที่ทำขึ้นเพื่อจำหน่าย แต่เป็นพื้นฐานของการเรียนรู้ด้านการดูแล และเป็นหนึ่งในวิธีการเผชิญกับ BPSD

ความอุ่นใจจากการ “มีที่ให้กลับไป”
หากคุณพบผู้ที่กระสับกระส่าย เดินไปมา โกรธ หรือวิตกกังวลอย่างรุนแรงในสถานการณ์การดูแล
ขอให้เริ่มจาก การหายใจหนึ่งครั้งของตัวคุณเอง
และเผชิญหน้าด้วยรอยยิ้ม

หากลมหายใจเปลี่ยน สีหน้าค่อย ๆ อ่อนลง
นั่นอาจเป็นสัญญาณว่าเขากำลังก้าวกลับไปสู่ “ที่เดิมของตนเอง”

ไม่จำเป็นต้องเดินหน้า
ไม่จำเป็นต้องขยาย
เพียงแค่รู้ว่า มีที่ให้กลับไป ก็เพียงพอที่จะหล่อเลี้ยงหัวใจของมนุษย์

ปลายปี… กลับมาที่การหายใจอีกครั้ง
ในช่วงรอยต่อของปลายปีและต้นปี ผมอยากยืนยันไม่ใช่ว่า
“เราจะไปที่ไหน”
แต่คือ
“เราสามารถกลับไปที่ไหนได้”

เมื่อเรากลับมาสู่การหายใจซึ่งเป็นจุดเริ่มต้น เราจะมองเห็นอะไรบ้าง
ผมอยากปิดท้ายปีนี้ ด้วยการรับรู้สิ่งนั้นอย่างเงียบสงบ

สุดท้าย เพื่อเริ่มต้นวันนี้อย่างอ่อนโยน
หายใจเข้าอย่างช้า ๆ 3 วินาที
หายใจออก 6 วินาที
แล้วค่อย ๆ ปรับจังหวะของตนเองให้สงบ

ขอบคุณที่รับฟังในวันนี้

หากมีคำถามใด ๆ กรุณาติดต่อผ่านช่อง “ติดต่อเรา” บนเว็บไซต์นี้ได้เสมอ