【尊厳Well-Kaigo｜多言語ブログ】副交感神経と呼吸|The Parasympathetic Nervous System and Breathing

―― 介護のOSは、説明ではなく「整えること」――

雨の隅田川から始まる朝の気づき
おはようございます。利久です。
今日も「ウエルエイジング・アワー」朝のウォーキングラジオを、隅田川のほとりからお届けします。
今朝は小雨が降り始め、いつもより少し早めに切り上げる判断をしながら歩いています。雨音や湿った空気に包まれながら、自然と呼吸に意識が向いていきます。

今日のテーマは
「副交感神経と呼吸」です。

自律神経は「切り替えられない」もの
私たちの体には、自律神経があります。
交感神経と副交感神経、この二つがバランスを取りながら働いています。

交感神経は、活動・緊張・前向きなエネルギー。
副交感神経は、安心・安らぎ・回復・眠り。

よく「自律神経のスイッチを切り替えましょう」と言われますが、実はこのスイッチを意思で直接切り替えることはできません。
だからこそ「自律」ではなく、「自らを律する」と書くのだと思っています。

認知症介護の現場で起きていること
認知症介護の現場では、
・イライラする
・怒りっぽくなる
・落ち着かない
・時間帯に合わない行動が出る

こうした状態が見られることがあります。

これらは性格の問題でも、わがままでもありません。
交感神経が優位になった状態が、行動として表に出ていると考えると、とても理解しやすくなります。

特に、夜や食後、本来は副交感神経が働くべき時間帯に、交感神経が切り替わらない。
この「切り替えの乱れ」が、BPSD（周辺症状）に大きく影響しているのではないか。
私はそう考え、実践と学びを重ねています。

副交感神経は「言葉」では整わない
では、副交感神経を整えるにはどうすればいいのでしょうか。

「落ち着いてください」
「ゆっくりしましょう」
「どうしましたか？」

こうした言葉での働きかけは、うまく届かないことが多い。
なぜなら、相手はいま「言語脳」ではなく、「自律神経の状態」で反応しているからです。

だから私は考えます。
言葉ではなく、呼吸です。

まず整えるのは「自分の呼吸」
相手の呼吸を変えることは難しい。
だからこそ、まず整えるのは自分の呼吸です。

私はこれを
「一呼吸・ワンスマイル」
と呼んでいます。

忙しい介護現場で、3秒・6秒・9秒の呼吸法ができないこともあります。
そんな時は、
・まず一度、息を吐く
・静かに一呼吸する
・口角を少し上げる

それだけで十分です。

不思議なことに、呼吸と表情は伝わります。
こちらが副交感神経優位になると、その空気が場に広がっていく。
これは私の仮説ですが、実践を重ねるほど「確かにそうだ」と感じています。

介護のOSは「呼吸」である
私は今、はっきりと言えるようになりました。
介護のOSは、呼吸です。

食事、入浴、排泄、コミュニケーション。
どんな介護技術の前にも、まず整えるべきものがあります。

それが、呼吸というOSです。
このOSが乱れたまま次のステップに進むと、どんなに良い技法も機能しません。

歴史が語る「呼吸」という共通点
人間や宇宙を深く探究してきた人たちは、最終的に呼吸にたどり着いています。

例えば、空海は、呼吸と宇宙のリズムを語りました。
また、ニコラ・テスラも、空気や振動、宇宙との関係性を追い続けました。

宗教やスピリチュアルに見えるかもしれません。
でも、私はこう思います。
人間を本気で探究すると、呼吸に行き着くのは自然なことだと。

国や文化を越えて共通するもの
昨日、中国の方々とオンラインで打ち合わせをしました。
介護の話、医療の話、制度の話。
意見は分かれましたが、呼吸の話だけは、確かに届いたと感じました。

口腔ケア、嚥下、食事形態、専門用語は難しい。
でも「呼吸」は違います。

空気は、
国も文化も超えて、
すべての人に共通する営みです。

気づいた人が、次へ進めばいい
私は、全員に伝わらなくていいと思っています。
3人に1人、12人に1人。
気づいてくれる人がいれば、それで十分です。

教える前に、気づく。
説明する前に、整える。

その先に、
尊厳Well-Kaigo
人間的で、科学的で、実践的な介護があります。

今日もぜひ、
ご自身の呼吸を一つ、整えてみてください。

ご質問は本サイトの「お問い合わせ欄」からお気軽にお寄せください。

【Dignity Well-Kaigo | Multilingual Blog】
The Parasympathetic Nervous System and Breathing
— The OS of Care Is Not “Explanation,” but “Regulation” —

A Morning Insight Beginning with Rain on the Sumida River
Good morning. This is Rikyu.
Today as well, I am bringing you the “Well-Aging Hour” morning walking radio from the banks of the Sumida River.

This morning, a light rain has begun to fall, and as I walk, I am deciding to finish a little earlier than usual. Surrounded by the sound of rain and the damp air, my awareness naturally turns toward my breathing.

Today’s theme is
“The Parasympathetic Nervous System and Breathing.”

The Autonomic Nervous System Is Not Something We Can “Switch”
Our bodies are governed by the autonomic nervous system.
The sympathetic nervous system and the parasympathetic nervous system function in balance with one another.

The sympathetic nervous system supports activity, tension, and forward-driving energy.
The parasympathetic nervous system supports safety, calm, recovery, and sleep.

We often hear people say, “Let’s switch the autonomic nervous system,” but in reality, this switch cannot be changed directly by our own will.
That is why I believe it is written not as “self-directed,” but as “self-regulated.”

What Is Happening in Dementia Care Settings
In dementia care settings, we sometimes observe behaviors such as:

Irritability
Anger
Restlessness
Actions that do not match the time of day
These states are not matters of personality or selfishness.
They are much easier to understand when we view them as behaviors emerging from a state in which the sympathetic nervous system has become dominant.

In particular, during times such as evenings or after meals—when the parasympathetic nervous system should naturally be active—the sympathetic nervous system may fail to shift.
I believe that this “disruption in switching” has a significant impact on BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia).
With this perspective, I continue to learn through practice and study.

The Parasympathetic Nervous System Cannot Be Regulated by Words
So how can we regulate the parasympathetic nervous system?

“Please calm down.”
“Let’s take it slowly.”
“What’s wrong?”

These verbal approaches often fail to reach the person.
This is because the individual is not responding from the “language brain,” but from a state governed by the autonomic nervous system.

That is why I believe the answer is not words,
but breathing.

The First Thing to Regulate Is Your Own Breathing
It is difficult to change another person’s breathing.
Therefore, the first thing to regulate is your own breathing.

I call this
“One Breath, One Smile.”

In busy caregiving settings, there are moments when the 3-second, 6-second, 9-second breathing method simply cannot be done.
At such times:

First, gently exhale once
Take a quiet breath
Slightly lift the corners of your mouth
That is enough.

Interestingly, breathing and facial expression are contagious.
When we ourselves shift into a parasympathetic-dominant state, that atmosphere spreads into the surrounding space.
This is my hypothesis, but the more I practice, the more strongly I feel, “Yes, this is true.”

The OS of Care Is “Breathing”
I can now say this clearly.
The operating system of care is breathing.

Meals, bathing, toileting, communication—
Before any caregiving technique, there is something that must be regulated first.

That is the OS called breathing.
If this OS is unstable and we proceed to the next step, even the best techniques will not function properly.

What History Tells Us About Breathing
Those who have deeply explored humanity and the universe ultimately arrive at breathing.

For example, Kūkai spoke of breathing and the rhythms of the universe.
Nikola Tesla also continued to explore air, vibration, and humanity’s relationship with the cosmos.

This may sound religious or spiritual to some.
But I believe this:
When we seriously explore what it means to be human, arriving at breathing is a natural outcome.

What Is Shared Beyond Nations and Cultures
Yesterday, I had an online meeting with colleagues in China.
We discussed caregiving, medicine, and systems.
Opinions differed—but when we spoke about breathing, I felt that message truly reached them.

Oral care, swallowing, food textures—technical terminology can be difficult.
But breathing is different.

Air transcends nations and cultures.
It is a fundamental activity shared by all human beings.

It Is Enough for Those Who Notice to Move Forward
I do not believe this needs to reach everyone.
One in three people, one in twelve—
If someone notices, that is enough.

Before teaching, noticing.
Before explaining, regulating.

Beyond that lies Dignity Well-Kaigo—
care that is human-centered, scientific, and practical.

Today as well,
I invite you to gently regulate your own breathing, just once.

If you have any questions, please feel free to contact us via the “Contact” section on this website.

【尊严 Well-Kaigo｜多语言博客】
副交感神经与呼吸
—— 介护的 OS，不是“说明”，而是“调节” ——

从雨中的隅田川开始的清晨觉察
大家早上好，我是利久。
今天也从隅田川河畔，为大家带来《Well-Aging Hour》清晨散步广播。

今天清晨，下起了细雨。我一边走着，一边判断是否要比平时稍早结束。被雨声与潮湿的空气包围着，意识自然地回到了呼吸本身。

今天的主题是
「副交感神经与呼吸」。

自律神经并不是“可以切换”的东西
我们的身体由自律神经所支配。
交感神经与副交感神经，这两者在相互平衡中发挥作用。

交感神经，负责活动、紧张、向前的能量。
副交感神经，负责安心、安定、恢复与睡眠。

我们常常听到“切换自律神经”这样的说法，但事实上，这个开关并不能凭借意志直接切换。
也正因为如此，我认为“自律”并非“自己做主”，而是“调节自己”。

认知症照护现场正在发生的事情
在认知症照护现场，我们有时会看到以下状态：

易烦躁
易愤怒
无法安静
出现与时间段不相符的行为
这些并不是性格问题，也不是任性。
如果从“交感神经占据优势的状态，转化为行为表现”来理解，就会非常容易明白。

尤其是在夜晚或饭后，本应由副交感神经主导的时间段，却无法顺利切换。
我认为，正是这种“切换失调”，对 BPSD（周边症状）产生了很大的影响。
基于这样的认识，我不断在实践与学习中进行验证。

副交感神经无法通过“语言”来调节
那么，应该如何调节副交感神经呢？

“请冷静一下。”
“慢一点。”
“发生什么事了吗？”

这些语言性的引导，往往难以真正传达。
因为此时，对方并不是在用“语言的大脑”反应，而是处于“自律神经状态”之中。

所以我认为，
不是语言，而是呼吸。

首先要调节的是“自己的呼吸”
改变对方的呼吸是很困难的。
因此，首先要调节的是自己的呼吸。

我把这称为
「一呼吸，一微笑」。

在忙碌的照护现场，并不总是能够进行 3 秒、6 秒、9 秒的呼吸法。
这种时候：

先轻轻吐一口气
安静地吸一口气
微微扬起嘴角
这样就足够了。

令人惊讶的是，呼吸与表情是会传递的。
当我们自身进入副交感神经占优的状态，这种空气感会自然扩散到整个场域中。
这虽然是我的一个假设，但随着实践的累积，我越来越确信“确实如此”。

介护的 OS 是“呼吸”
现在，我可以清楚地这样说：
介护的操作系统，是呼吸。

饮食、沐浴、排泄、沟通。
在任何介护技术之前，都有必须先被调节的东西。

那就是名为“呼吸”的 OS。
如果这个 OS 尚未稳定，就直接进入下一步，即便是再好的方法，也难以发挥作用。

历史所揭示的“呼吸”这一共通点
深入探究人类与宇宙的人们，最终都走向了呼吸。

例如，空海谈到了呼吸与宇宙的节律。
尼古拉·特斯拉也持续探究空气、振动，以及人与宇宙的关系。

这或许会被视为宗教或灵性的内容。
但我始终认为：
当我们真正认真地探索“人是什么”时，最终抵达呼吸，是一件再自然不过的事情。

超越国家与文化的共通之物
昨天，我与中国的伙伴进行了线上会议。
我们讨论了照护、医疗与制度。
虽然意见并不完全一致，但当谈到呼吸时，我清楚地感受到——这部分内容被真正接住了。

口腔照护、吞咽、食物形态等专业术语确实不易理解。
但“呼吸”不同。

空气，
超越国家与文化，
是所有人共同拥有的生命活动。

觉察到的人，继续向前就好
我并不认为需要让所有人都理解。
三个人中有一个，十二个人中有一个。
只要有人觉察到，就已经足够。

在教导之前，先觉察。
在说明之前，先调节。

在那之后，
便是 尊严 Well-Kaigo ——
一种人性化、科学化、实践性的照护。

今天也请您尝试，
轻轻调节一次自己的呼吸。

如有任何疑问，欢迎通过本网站的「联系我们」页面随时与我们联系。

【การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo｜บล็อกหลายภาษา】
ระบบประสาทพาราซิมพาเทติกกับการหายใจ
— ระบบปฏิบัติการของการดูแล ไม่ใช่ “การอธิบาย” แต่คือ “การปรับให้สมดุล” —

การตระหนักรู้ยามเช้าที่เริ่มต้นจากแม่น้ำสุมิดะในสายฝน
สวัสดีตอนเช้าครับ ผมริคิว
วันนี้เช่นเคย ผมขอถ่ายทอดรายการ “Well-Aging Hour” เดินยามเช้า จากริมแม่น้ำสุมิดะ

เช้านี้ฝนปรอยลงมาเบา ๆ ระหว่างที่เดิน ผมตัดสินใจว่าจะจบเร็วกว่าปกตินิดหน่อย ท่ามกลางเสียงฝนและอากาศชื้น ความสนใจของผมค่อย ๆ กลับมาอยู่ที่ “การหายใจ” อย่างเป็นธรรมชาติ

หัวข้อของวันนี้คือ
“ระบบประสาทพาราซิมพาเทติกกับการหายใจ”

ระบบประสาทอัตโนมัติ ไม่ใช่สิ่งที่ “สลับได้ด้วยเจตจำนง”
ร่างกายของเราถูกควบคุมโดยระบบประสาทอัตโนมัติ
ซึ่งประกอบด้วยระบบประสาทซิมพาเทติก และระบบประสาทพาราซิมพาเทติก ที่ทำงานอย่างสมดุลร่วมกัน

ระบบประสาทซิมพาเทติก เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหว ความตึงเครียด และพลังในการลงมือทำ
ระบบประสาทพาราซิมพาเทติก เกี่ยวข้องกับความรู้สึกปลอดภัย ความสงบ การฟื้นฟู และการนอนหลับ

เรามักได้ยินคำว่า “เปลี่ยนสวิตช์ของระบบประสาทอัตโนมัติ”
แต่ในความเป็นจริง สวิตช์นี้ไม่สามารถเปลี่ยนได้โดยเจตจำนงโดยตรง
เพราะเหตุนี้ ผมจึงคิดว่า “การควบคุมตนเอง” ไม่ใช่การบังคับ แต่คือการ “ปรับตนเอง”

สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในสถานที่ดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อม
ในสถานที่ดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อม เรามักพบพฤติกรรมเหล่านี้:

หงุดหงิดง่าย
โกรธง่าย
ไม่สามารถอยู่นิ่งได้
แสดงพฤติกรรมไม่สอดคล้องกับช่วงเวลา
สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ปัญหานิสัย และไม่ใช่ความเอาแต่ใจ
หากมองว่าเป็น “พฤติกรรมที่เกิดจากภาวะที่ระบบประสาทซิมพาเทติกทำงานเด่นเกินไป” จะเข้าใจได้ง่ายมาก

โดยเฉพาะในช่วงกลางคืนหรือหลังอาหาร ซึ่งควรเป็นเวลาของระบบพาราซิมพาเทติก แต่กลับไม่สามารถเปลี่ยนผ่านได้
ผมเชื่อว่า “ความผิดจังหวะของการเปลี่ยนระบบ” นี้ ส่งผลอย่างมากต่อ BPSD (อาการพฤติกรรมและจิตใจที่เกิดร่วมกับภาวะสมองเสื่อม)
ด้วยมุมมองนี้ ผมจึงเรียนรู้และทดสอบผ่านการปฏิบัติจริงมาอย่างต่อเนื่อง

ระบบพาราซิมพาเทติก ไม่สามารถปรับด้วย “คำพูด”
แล้วเราจะปรับระบบพาราซิมพาเทติกได้อย่างไร

“ใจเย็น ๆ นะครับ”
“ช้าลงหน่อย”
“เกิดอะไรขึ้นหรือเปล่า”

คำพูดเหล่านี้ มักไม่สามารถส่งไปถึงอีกฝ่ายได้อย่างแท้จริง
เพราะในขณะนั้น อีกฝ่ายไม่ได้ตอบสนองด้วย “สมองด้านภาษา”
แต่ตอบสนองจาก “สภาวะของระบบประสาทอัตโนมัติ”

ดังนั้น ผมจึงคิดว่า
ไม่ใช่คำพูด แต่คือ “การหายใจ”

สิ่งแรกที่ควรปรับ คือ “การหายใจของตัวเราเอง”
การเปลี่ยนการหายใจของผู้อื่นเป็นเรื่องยาก
เพราะฉะนั้น สิ่งแรกที่ควรปรับ คือ การหายใจของตัวเราเอง

ผมเรียกสิ่งนี้ว่า
“หนึ่งลมหายใจ หนึ่งรอยยิ้ม”

ในสถานที่ดูแลที่เร่งรีบ อาจไม่มีเวลาทำการหายใจ 3 วินาที 6 วินาที 9 วินาที
ในกรณีนั้น เพียงแค่:

ค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออกหนึ่งครั้ง
สูดลมหายใจอย่างเงียบสงบ
ยกมุมปากขึ้นเล็กน้อย
เพียงเท่านี้ก็เพียงพอแล้ว

สิ่งที่น่าสนใจคือ การหายใจและสีหน้าสามารถส่งต่อกันได้
เมื่อเราปรับตัวเองให้เข้าสู่สภาวะพาราซิมพาเทติก ความสงบนั้นจะค่อย ๆ แผ่ไปสู่พื้นที่รอบตัว
แม้นี่จะเป็นสมมติฐานของผม แต่ยิ่งปฏิบัติมากเท่าไร ผมยิ่งรู้สึกว่า “มันเป็นความจริง”

ระบบปฏิบัติการของการดูแล คือ “การหายใจ”
ตอนนี้ ผมสามารถพูดได้อย่างชัดเจนว่า
ระบบปฏิบัติการของการดูแล คือ การหายใจ

การรับประทานอาหาร การอาบน้ำ การขับถ่าย การสื่อสาร
ก่อนเทคนิคการดูแลใด ๆ จะเริ่มต้น มีสิ่งหนึ่งที่ต้องถูกปรับก่อน

นั่นคือ OS ที่เรียกว่า “การหายใจ”
หาก OS นี้ยังไม่มั่นคง แล้วก้าวไปสู่ขั้นต่อไป ต่อให้เป็นวิธีที่ดีเพียงใด ก็ไม่อาจทำงานได้เต็มที่

สิ่งที่ประวัติศาสตร์บอกเราผ่าน “การหายใจ”
ผู้ที่สำรวจมนุษย์และจักรวาลอย่างลึกซึ้ง ล้วนเดินทางไปถึง “การหายใจ” ในท้ายที่สุด

ตัวอย่างเช่น คูไค ได้กล่าวถึงการหายใจกับจังหวะของจักรวาล
นิโคลา เทสลา ก็ศึกษาลม การสั่นสะเทือน และความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับจักรวาลอย่างต่อเนื่อง

บางคนอาจมองว่านี่เป็นเรื่องศาสนาหรือจิตวิญญาณ
แต่สำหรับผม
เมื่อเราศึกษามนุษย์อย่างจริงจัง การไปถึงการหายใจเป็นเรื่องธรรมดามาก

สิ่งที่เหมือนกันเหนือพรมแดนและวัฒนธรรม
เมื่อวานนี้ ผมประชุมออนไลน์กับเพื่อนร่วมงานชาวจีน
เราพูดถึงการดูแล การแพทย์ และระบบต่าง ๆ
ความคิดเห็นอาจแตกต่างกัน แต่เมื่อพูดถึงการหายใจ ผมรู้สึกชัดเจนว่า สิ่งนี้ “ถูกส่งไปถึงใจ”

การดูแลช่องปาก การกลืน ลักษณะอาหาร เป็นคำเฉพาะที่เข้าใจยาก
แต่ “การหายใจ” ไม่เหมือนกัน

อากาศ
อยู่เหนือพรมแดนและวัฒนธรรม
เป็นกิจกรรมพื้นฐานที่มนุษย์ทุกคนมีร่วมกัน

ผู้ที่ตระหนักรู้แล้ว ก้าวต่อไปก็เพียงพอ
ผมไม่คิดว่าทุกคนจำเป็นต้องเข้าใจ
สามคนมีหนึ่งคน สิบสองคนมีหนึ่งคน
หากมีใครสักคนตระหนักรู้ นั่นก็เพียงพอแล้ว

ก่อนจะสอน ให้ตระหนักรู้ก่อน
ก่อนจะอธิบาย ให้ปรับสมดุลก่อน

และหลังจากนั้น
คือ การดูแลที่มีศักดิ์ศรี Well-Kaigo
การดูแลที่เป็นมนุษย์ เป็นวิทยาศาสตร์ และปฏิบัติได้จริง

วันนี้เช่นกัน
ขอเชิญคุณลองปรับลมหายใจของตัวเองอย่างอ่อนโยนสักหนึ่งครั้ง

หากมีคำถามใด ๆ โปรดติดต่อเราผ่านหน้า “ติดต่อเรา” บนเว็บไซต์นี้ได้อย่างอิสระ